Shkruan: Dr. Enver Sadiku<\/p>\n
Vendosja e sundimit serb n\u00eb Kosov\u00eb n\u00eb vitin 1912 \u00ebsht\u00eb pasuar me vrasje, pla\u00e7kitje, terror e masakra q\u00eb forcat serbe ushtruan mbi shqiptar\u00ebt. Veprimet m\u00eb \u00e7njer\u00ebzore ndaj popullat\u00ebs shqiptare t\u00eb Gjilanit me rrethin\u00eb ishin ushtruar nga ana e ushtar\u00ebve t\u00eb Armat\u00ebs s\u00eb Tret\u00eb Serbe, nj\u00ebsiteve vullnetare e t\u00eb komit\u00ebve serb\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt ishin p\u00ebrkrahur edhe nga serb\u00ebt lokal\u00eb. Diplomacia, shtypi nd\u00ebrkomb\u00ebtar i koh\u00ebs, organizatat q\u00eb u mor\u00ebn me pasojat e Luft\u00ebrave Ballkanike, por edhe vet\u00eb socialdemokrat\u00ebt serb\u00eb, raportuan p\u00ebr krime ndaj popullat\u00ebs shqiptare q\u00eb nuk i ka njohur njer\u00ebzimi deri m\u00eb at\u00ebher\u00eb. U keqtrajtuan, u rrah\u00ebn e u vran\u00eb qytetar\u00eb t\u00eb pafajsh\u00ebm, iu dogj\u00ebn sht\u00ebpit\u00eb, iu vodh pasuria e u p\u00ebrndoq\u00ebn me mij\u00ebra shqiptar\u00eb nga trojet e veta.<\/p>\n
Popullsia e Gjilanit me rrethin\u00eb dhe paria e saj, q\u00eb me rezistenc\u00eb t\u00eb armatosur u vu n\u00eb mbrojtje t\u00eb trojeve t\u00eb veta, qysh n\u00eb dit\u00ebt e para t\u00eb dep\u00ebrtimit t\u00eb ushtris\u00eb serbe n\u00eb tokat shqiptare iu n\u00ebnshtrua nj\u00eb dhune e p\u00ebrndjekje t\u00eb papar\u00eb. Q\u00ebndrimi antishqiptar i Serbis\u00eb, u d\u00ebshmua dhe me pushtimin e trojeve shqiptare nga ushtria serbe, dhe si rezultat pas k\u00ebsaj, e t\u00ebr\u00eb ajo propagand\u00eb dhe urrejtje ndaj shqiptar\u00ebve, q\u00eb ishte shprehur p\u00ebrmes shkenc\u00ebs, publicistik\u00ebs dhe aktivitetit propagandistik, tani u realizua me dhun\u00ebn e forcave ushtarake, policore, t\u00eb nj\u00ebsive paramilitare \u00e7etnike dhe t\u00eb qytetar\u00ebve serb\u00eb t\u00eb armatosur, q\u00eb vidhnin, pla\u00e7kitnin e vrisnin pa dallim shqiptar\u00ebt.[1]<\/p>\n
N\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe, dhun\u00ebs q\u00eb do t\u00eb ushtrohej m\u00eb von\u00eb i kishte paraprir\u00eb edhe shtypi serb q\u00eb dilte n\u00eb Perandorin\u00eb Osmane, i cili kishte botuar shkrime t\u00eb ndryshme p\u00ebr kinse zullumet q\u00eb popullata shqiptare kishte ushtruar mbi at\u00eb sllave e shumica prej k\u00ebtyre shkrimeve ishin t\u00eb inskenuara me q\u00ebllim q\u00eb t\u00eb mbjell\u00ebt urrejtja mes shqiptar\u00ebve dhe popullat\u00ebs sllave.[2] Kjo propagand\u00eb dhe urrejtje ndaj shqiptar\u00ebve kishte gjetur mb\u00ebshtet\u00ebs edhe jasht\u00eb Serbis\u00eb n\u00eb \u00e7arqet nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Nj\u00eb rezistenc\u00eb e arsyeshme n\u00eb Serbi ishte b\u00ebr\u00eb vet\u00ebm nga Partia Socialdemokrate Serbe e Dimitrije Tucoviqit, i cili u ishte kund\u00ebrv\u00ebn\u00eb m\u00ebtimeve t\u00eb Serbis\u00eb dhe kritikonte pushtetin serb se \u201ct\u00eb drejt\u00ebn q\u00eb ia mohojm\u00eb tjetrit e marrim p\u00ebr vete n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin \u00e7ast, p\u00ebr t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn \u00e7\u00ebshtje.\u201d[3]<\/p>\n
Me t\u00eb nisur ushtrimin e pushtetit n\u00eb Gjilan e n\u00eb vise t\u00eb tjera, pushtuesit serb\u00eb duke dashur t\u00eb paraqiten para bot\u00ebs si \u00e7lirimtar\u00eb dhe se kinse ishin thirrur nga popullata shqiptare p\u00ebr t\u2019i \u201c\u00e7liruar\u201d prej sundimit osman, kishin p\u00ebrpiluar shkresa n\u00eb t\u00eb cilat v\u00ebnin emrat e shumic\u00ebs s\u00eb krer\u00ebve shqiptar\u00eb, me shkronja cirilike dhe arabe, sikurse q\u00eb n\u00eb at\u00eb shkres\u00eb figuronin edhe vulat. K\u00ebto shkresa qeveritar\u00ebt serb\u00eb ia prezantonin zyrave diplomatike t\u00eb vendeve t\u00eb Evrop\u00ebs, se gjoja shqiptar\u00ebve ua kishte sjell\u00eb lirin\u00eb dhe se shqiptar\u00ebt jan\u00eb t\u00eb lumtur q\u00eb tashti do t\u00eb udh\u00ebhiqen nga mbreti i Serbis\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb shkres\u00eb kinse shqiptar\u00ebt zotohen se do t\u00eb derdhin edhe gjakun p\u00ebr mbretin dhe Serbin\u00eb.[4] Nj\u00eb dokument i till\u00eb \u201cp\u00ebrsh\u00ebndet\u00ebs\u201d ishte d\u00ebrguar edhe n\u00eb em\u00ebr t\u00eb paris\u00eb s\u00eb Gjilanit me rrethin\u00eb. Serbia ishte n\u00eb dijeni se paria e Gjilanit ka autoritet n\u00eb popull, andaj k\u00ebt\u00eb shkres\u00eb e kishte p\u00ebrpiluar n\u00ebn masa dhune. Dokumenti p\u00ebrmban 34 emra t\u00eb krer\u00ebve shqiptar\u00eb t\u00eb rrethit t\u00eb Gjilanit, emrat e t\u00eb cil\u00ebve jan\u00eb t\u00eb shkruar me shkronj\u00eb cirilike dhe jan\u00eb t\u00eb shkruar nga nj\u00eb dor\u00eb e nj\u00ebjt\u00eb. Emrat jan\u00eb t\u00eb shkruar edhe me shkronja arabe n\u00eb an\u00ebn e djatht\u00eb, kurse n\u00eb dokument jan\u00eb t\u00eb vendosura 15 vula.<\/p>\n
Shqiptar\u00ebt n\u00ebp\u00ebrmjet rezistenc\u00ebs s\u00eb armatosur n\u00eb mbrojtje t\u00eb territorit t\u00eb tyre e edhe me rezistenc\u00ebn e m\u00ebvonshme kan\u00eb d\u00ebshmuar se nuk e kishin mir\u00ebpritur sundimin serb, kurse i t\u00ebr\u00eb ky dor\u00ebshkrim ishte i falsifikuar, i shkruar dhe n\u00ebnshkruar nga nj\u00eb dor\u00eb e nj\u00ebjt\u00eb n\u00eb t\u00eb cilin emrat kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb shkruar paraprakisht, kurse paria vet\u00ebm ka qen\u00eb e detyruar t\u00eb v\u00eb vul\u00ebn.[5] K\u00ebt\u00eb e konstaton edhe autori anglez Noel Malkolm, i cili thot\u00eb se q\u00ebllime t\u00eb tilla, ushtria serbe mundohej t\u00eb realizonte edhe me k\u00ebrc\u00ebnime ndaj shqiptar\u00ebve, realizues i t\u00eb cilave ishte komandanti Bozhidar Jankoviq, i cili me revole n\u00eb dor\u00eb detyronte parin\u00eb e qytetit q\u00eb t\u2019i d\u00ebrgonte nj\u00eb telegram fal\u00ebnderimi mbretit Pet\u00ebr t\u00eb Serbis\u00eb.[6] Kjo ishte vet\u00ebm nj\u00eb form\u00eb e manipulimit t\u00eb pushtetit serb me opinionin p\u00ebr interesat e veta.<\/p>\n
Paria shqiptare mund t\u00eb ket\u00eb hedhur vul\u00ebn edhe p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar popullat\u00ebn nga masakrat e assesi nuk e kishte b\u00ebr\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb vullnetshme. N\u00ebnshkrime t\u00eb tilla t\u00eb ngjashme ka pasur edhe n\u00eb vise t\u00eb tjera t\u00eb Kosov\u00ebs. Qeveria serbe k\u00ebto i shfryt\u00ebzonte para fuqive t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr t\u00eb arsyetuar se gjoja shqiptar\u00ebt po e pranonin qeverisjen e Serbis\u00eb. Shqiptar\u00ebt e Gjilanit me rrethin\u00eb megjith\u00ebse gjendeshin n\u00eb nj\u00eb pozit\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb dhe n\u00ebn terrorin e trysnin\u00eb e papar\u00eb, asnj\u00ebher\u00eb nuk ishin gjunj\u00ebzuar e k\u00ebt\u00eb m\u00eb s\u00eb miri e d\u00ebshmojn\u00eb fjal\u00ebt e Kalor\u00ebsit t\u00eb Karadakut, Idriz Seferi, udh\u00ebheq\u00ebs i shqiptar\u00ebve t\u00eb Gjilanit, i cili as pas pushtimit nuk kishte l\u00ebshuar arm\u00ebt, duke th\u00ebn\u00eb: \u201cJu b\u00ebni si t\u00eb doni e un\u00eb n\u00ebse jam burr\u00eb e di se ku duhet vdekur\u201d.[7]<\/p>\n
Menj\u00ebher\u00eb pas hyrjes n\u00eb Kosov\u00eb t\u00eb ushtris\u00eb serbe e malazeze filluan krimet, vrasjet e pla\u00e7kitjet n\u00eb mbar\u00eb trojet shqiptare t\u00eb pushtuara prej tyre. Nuk u kursyen qytetet, kurse edhe fshatrat p\u00ebrreth tyre u dogj\u00ebn deri n\u00eb themel e n\u00eb masakrat e dhun\u00ebn q\u00eb ushtruan forcat serbe mbi shqiptar\u00ebt, nuk u kursyen as grat\u00eb, pleqt\u00eb e f\u00ebmij\u00ebt.[8]<\/p>\n
Dhuna q\u00eb ushtronte ushtria serbe n\u00eb Gjilan ishte e papar\u00eb. Kjo ushtri p\u00ebrdorte forma t\u00eb ndryshme presioni mbi shqiptar\u00ebt p\u00ebr t\u2019i b\u00ebr\u00eb ata lojal\u00eb ndaj pushtetit t\u00eb ri dhe kur ushtria nuk mund t\u2019a arrinte nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb p\u00ebrdorte m\u00ebnyrat m\u00eb t\u00eb vrazhd\u00ebt, duke trokitur n\u00eb dyert e sht\u00ebpive t\u00eb shqiptar\u00ebve, duke i marr\u00eb prej aty burrat dhe duke i pushkatuar menj\u00ebher\u00eb. N\u00eb Gjilan vet\u00ebm brenda disa dit\u00ebsh numri i burrave t\u00eb vrar\u00eb kishte arritur n\u00eb 400.[9]<\/p>\n
P\u00ebr gjendjen e r\u00ebnd\u00eb t\u00eb fshatrave dhe t\u00eb popullat\u00ebs shqiptare, Leo Freundlich, pos tjerash do t\u00eb shkruante se katundet ishin b\u00ebr\u00eb rrafsh me tok\u00eb, popullata u masakrua n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn m\u00eb t\u00eb vrazhd\u00eb dhe se sht\u00ebpit\u00eb q\u00eb shqiptar\u00ebt e varf\u00ebr i kishin ngritur me shum\u00eb mund, tashti ishin shnd\u00ebrruar n\u00eb rr\u00ebnoja dhe tym q\u00eb dilte prej tyre.[10]<\/p>\n
Edith Durham, e cila ishte d\u00ebshmitare e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb e k\u00ebtyre ngjarjeve shkruante se \u201cnga krahinat e pushtuara vinin lajme t\u00eb dhimbshme mbi mizorit\u00eb e pad\u00ebgjuara q\u00eb i kryenin serb\u00ebt ashtu edhe malazez\u00ebt mbi popullsin\u00eb shqiptare. Ata n\u00eb vend q\u00eb t\u2019i fshihnin veprat e tyre, p\u00ebrkundrazi mburreshin me to\u201d.[11]<\/p>\n
Terrori serb mbi shqiptar\u00ebt e Gjilanit pas pushtimit m\u00eb 1912.[12]<\/p>\n
Nj\u00eb pjes\u00eb e popullsis\u00eb e Gjilanit me rrethin\u00eb, duke i parandjer\u00eb masakrat kishin l\u00ebshuar sht\u00ebpit\u00eb e tyre, duke marr\u00eb me vete vet\u00ebm an\u00ebtar\u00ebt e familjes. N\u00eb Gjilan me rrethin\u00eb organet lokale serbe b\u00ebn\u00eb krime mizore.[13] Gazeta \u201cReichespost\u201d q\u00eb botohej n\u00eb Vjen\u00eb, e cila shkruante p\u00ebr masakrat q\u00eb kishin b\u00ebr\u00eb forcat serbe gjithkund n\u00ebp\u00ebr Kosov\u00eb, shkruante se n\u00eb Gjilan, ku shqiptar\u00ebt nuk ishin t\u00eb mbrojtur, gati t\u00eb gjith\u00eb banor\u00ebt jan\u00eb vu n\u00ebn zjarr dhe n\u00ebn shpat\u00eb dhe se vet\u00ebm ata q\u00eb kishin marr\u00eb arratin\u00eb shp\u00ebtuan gjall\u00eb.[14] Sipas t\u00eb dh\u00ebnave memoriale, para ushtris\u00eb serbe popullata e k\u00ebsaj ane, n\u00eb mesin e tyre gra, f\u00ebmij\u00eb e pleq duke mos ditur kah t\u2019ia mbajn\u00eb ikte n\u00eb drejtim t\u00eb Ferizajt, duke menduar se kufiri mund t\u00eb vendoset n\u00eb hekurudh\u00eb, gj\u00eb e cila nuk ndodhi.[15] Pushtimi serb i Gjilanit me rrethin\u00eb u shoq\u00ebrua me tmerr e masakra t\u00eb papara deri at\u00ebher\u00eb, sidomos n\u00eb fshatrat e Gjilanit. Kjo nd\u00ebrmarrje shoviniste kishte p\u00ebr q\u00ebllim t\u00eb shkaktoj\u00eb frik\u00eb n\u00eb popullsin\u00eb shqiptare, e cila qysh n\u00eb filles\u00eb i kishte b\u00ebr\u00eb t\u00eb njohur Serbis\u00eb se nuk do t\u00eb pajtohej assesi me pushtimin e ri, prandaj, kryengritja do t\u00eb ishte filozofi e jet\u00ebs s\u00eb vend\u00ebsve. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht pushtuesi d\u00ebshironte t\u00eb nxiste edhe shp\u00ebrnguljen e popullsis\u00eb turke e shqiptare, e cila tashm\u00eb kishte filluar dhe ishte n\u00eb rritje. Kjo mund t\u00eb shihet edhe nga shum\u00eb dokumente t\u00eb koh\u00ebs si dhe nga studiues t\u00eb k\u00ebsaj periudhe. \u00c7do p\u00ebll\u00ebmb\u00eb toke u pushtua vet\u00ebm pasi u la n\u00eb gjak. T\u00eb eg\u00ebrsuar nga humbjet, \u00e7etnik\u00ebt dhe ushtar\u00ebt serb\u00eb, vet\u00ebm n\u00eb zon\u00ebn e Gjilanit masakruan mij\u00ebra shqiptar\u00eb. Morava, Karadaku, Llapi e Gollaku u vun\u00eb n\u00ebn terror ashtu si mbar\u00eb Kosova\u201d.[16]<\/p>\n
P\u00ebr pastrimin etnik apo zhdukjen e shqiptar\u00ebve, ushtria serbe ndiqte nj\u00eb taktik\u00eb t\u00eb p\u00ebrpunuar mir\u00eb nga specialist\u00eb e kriminel\u00eb. N\u00eb fillim vepronte ushtria, duke u futur n\u00eb \u00e7do fshat, ku kapte e ekzekutonte atdhetar\u00ebt, kryetar\u00ebt e familjeve, arrestonte dhe digjte sht\u00ebpi t\u00eb fshatar\u00ebve. Pasi largohej ushtria vinin forcat ushtarake \u2013 policore e paramilitare, t\u00eb cilat n\u00ebn mask\u00ebn e vendosjes s\u00eb rendit, arrestonin, vrisnin e zhduknin banor\u00eb t\u00eb pafajsh\u00ebm, gra, pleq e f\u00ebmij\u00eb. Metod\u00eb tjet\u00ebr q\u00eb ata p\u00ebrdornin ishte edhe futja n\u00ebp\u00ebr sht\u00ebpi t\u00eb shqiptar\u00ebve n\u00ebn mask\u00ebn se po kontrollonin arm\u00eb, duke i p\u00ebrz\u00ebn\u00eb banor\u00ebt nga sht\u00ebpit\u00eb e tyre.[17]<\/p>\n
Shtypi i koh\u00ebs shkruante se vet\u00ebm n\u00eb Kazan\u00eb e Gjilanit jan\u00eb rr\u00ebnuar 29 katunde shqiptare n\u00eb Malet e Karadakut, jan\u00eb djegur e rrafshuar p\u00ebr tok\u00eb 280 sht\u00ebpi mysliman\u00ebsh shqiptar\u00eb dhe jan\u00eb vrar\u00eb e therur t\u00eb gjith\u00eb meshkujt. Nj\u00eb num\u00ebr krejt i vog\u00ebl i t\u00eb ikurve i mbijetoi k\u00ebrdis\u00eb e si d\u00ebshmi e shkat\u00ebrrimit t\u00eb Gjilanit kan\u00eb mbetur ve\u00e7 rr\u00ebnojat.[18]<\/p>\n
K\u00ebsaj dhune e k\u00ebtij terrori nuk i kishte shp\u00ebtuar asnj\u00ebra pjes\u00eb e kazas\u00eb s\u00eb Gjilanit. N\u00eb fshatrat e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Karadakut jan\u00eb rr\u00ebnuar 29 katunde shqiptare, jan\u00eb djegur e rrafshuar p\u00ebr tok\u00eb 280 sht\u00ebpi shqiptar\u00ebsh dhe jan\u00eb vrar\u00eb e therur gati t\u00eb gjith\u00eb meshkujt. N\u00eb fshatrat n\u00eb thell\u00ebsi t\u00eb Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Kardakut, si Depca, Myqybaba, Caravajka, Pe\u00e7ena, Kurexhajt e fshatra t\u00eb tjera, burrat e k\u00ebtyre fshatrave pasi ishin z\u00ebn\u00eb nga ushtria serbe ishin lidhur e grumbulluar n\u00eb Kodr\u00ebn e Pe\u00e7en\u00ebs dhe ishin masakruar n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn m\u00eb mizore. N\u00eb dy gropa q\u00eb ishin hapur, mbi 140 burra t\u00eb k\u00ebtyre an\u00ebve u ther\u00ebn, p\u00ebrv\u00ebluan e u dogj\u00ebn n\u00eb zhurm\u00ebn e daulles e t\u00eb xurlave. Masakra u b\u00ebn\u00eb edhe n\u00eb fshatin Gruhali, ku u vran\u00eb 18 burra, gra e f\u00ebmij\u00eb q\u00eb n\u00eb rrug\u00eb e sip\u00ebr ishin duke ikur. N\u00eb Pidiq, fshatar\u00ebt duke u munduar q\u00eb t\u2019i b\u00ebjn\u00eb ball\u00eb dhun\u00ebs serbe kishin organizuar nj\u00eb rezistenc\u00eb p\u00ebrmasash t\u00eb vogla dhe gjat\u00eb luftimeve pati t\u00eb vrar\u00eb e n\u00eb shenj\u00eb hakmarrjeje u dogj\u00ebn t\u00eb gjitha sht\u00ebpit\u00eb e fshatit bashk\u00eb me plevicat, ahuret e bag\u00ebtin\u00eb, nd\u00ebrsa vrasjet e djegiet vazhduan edhe n\u00eb fshatrat p\u00ebrgjat\u00eb Gryk\u00ebs s\u00eb Karadakut n\u00eb Haxhaj, Selisht\u00eb, Kurexhaj e Zheg\u00ebr. \u201cN\u00eb fshatrat e Mal\u00ebsis\u00eb s\u00eb Karadakut, shumic\u00ebn e t\u00eb vrar\u00ebve n\u00eb varreza t\u00eb cek\u00ebta do t\u2019i varrosnin grat\u00eb e fshatit, ngase burrat ishin arratisur n\u00eb male, kurse pati edhe trupa t\u00eb pajet\u00eb q\u00eb ngel\u00ebn l\u00ebndinave\u201d.[19]<\/p>\n
N\u00eb fshatin Bresalc, pas futjes s\u00eb forcave serbe n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb barbare \u00ebsht\u00eb likuiduar Murat Bilalli, q\u00eb ishte bashk\u00ebpun\u00ebtor i ngusht\u00eb i Idriz Seferit. U vran\u00eb edhe 26 bashk\u00ebluft\u00ebtar\u00eb t\u00eb tij, pasi q\u00eb Serbia kishte trash\u00ebguar nga osman\u00ebt list\u00ebn e luft\u00ebtar\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebt i zhduku nj\u00eb nga nj\u00eb pa gjurm\u00eb. Nga t\u00eb vrarit dihet vet\u00ebm se Rrustem Mehmet Haziri dhe Adem Ali Halimi u pushkatuan ende pa u d\u00ebrguar n\u00eb Koretisht\u00eb dhe pastaj an\u00ebtar\u00ebt e familjeve i mor\u00ebn kufomat dhe i varros\u00ebn n\u00eb oborret e veta, derisa sipas familjar\u00ebve, viktimave t\u00eb tjera nuk u dihet varri, por besohet se Koretishta \u00ebsht\u00eb varreza e shumic\u00ebs prej atyre, sepse aty jan\u00eb masakruar shum\u00eb shqiptar\u00eb. P\u00ebr Murat Bilallin dihet se u ekzekutua n\u00eb Gjilan. Atij i \u00ebsht\u00eb hequr koka te nd\u00ebrtesa e vjet\u00ebr e gjimnazit, por varri i tij nuk dihet.[20]<\/p>\n
Me qindra emra t\u00eb t\u00eb vrar\u00ebve n\u00eb vitet 1912 \u2013 1913 nga serb\u00ebt jan\u00eb sh\u00ebnuar n\u00eb murin p\u00ebrkujtimor t\u00eb Qendr\u00ebs Memoriale \u201cKodra e D\u00ebshmor\u00ebve\u201d n\u00eb Gjilan. Sipas komisionit q\u00eb n\u00eb terren ka mbledhur emrat e t\u00eb vrar\u00ebve n\u00eb komun\u00ebn e Gjilanit, mbase jo t\u00eb plota, del se gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb Luft\u00ebrave Ballkanike t\u00eb vrar\u00eb kishte n\u00eb Bresalc, Llashtic\u00eb, Zheg\u00ebr, Pogragj\u00eb, Makresh i Ult\u00eb, Malishev\u00eb, P\u00ebrlepnic\u00eb, Livo\u00e7 i Ult\u00eb, Dunav\u00eb, Gumnisht\u00eb, Velekinc\u00eb, Sllakovc i Ult\u00eb, Sllakovc i Ep\u00ebrm, Livo\u00e7 i Ep\u00ebrm, V\u00ebrbic\u00eb e Zhegovcit, \u00c7elik, Llovc\u00eb, Lipovic\u00eb, Kurexh, Kishnapol\u00eb, Shurdhan, Uglar, Ponesh, Sllubic\u00eb, Demiraj, Burinc\u00eb, Zhegoc, Muhaxher\u00eb t\u00eb Pasjanit, Haxhaj, Kmetoc, Pidiq, Myqybab\u00eb, Capar, Pasjak, C\u00ebrnic\u00eb, Stanishor, Nasal\u00eb e n\u00eb qytet, si n\u00eb lagjen \u201cDerm\u00ebhalla\u201d, \u201cLagjen e Muhaxher\u00ebve\u201d e fshatrave e lagjeve t\u00eb tjera.[21]<\/p>\n
Fshatrat T\u00ebrstenik, V\u00ebrban, Lubisht\u00eb dhe Gjylekar kan\u00eb qen\u00eb skena t\u00eb banjave t\u00eb gjakut, ku 238 burra e gra jan\u00eb torturuar pa m\u00ebshir\u00eb. N\u00eb Sefer dy gra plaka i dogj\u00ebn t\u00eb gjalla, po k\u00ebshtu n\u00eb fshatin Lubisht\u00eb dogj\u00ebn t\u00eb gjall\u00eb nj\u00eb burr\u00eb, nj\u00eb grua plak\u00eb dhe dy f\u00ebmij\u00eb. N\u00eb Gjylekar nj\u00eb grua shtatz\u00ebn\u00eb shtiu mbi serb\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt p\u00ebr hakmarrje dogj\u00ebn 90 sht\u00ebpi,[22] e n\u00eb V\u00ebrban ushtria serbe duke e \u201cpastruar\u201d terrenin vrau mbi 20 fshatar\u00eb.[23] Tragjedia e lubishtasve arrin n\u00eb 95 t\u00eb vrar\u00eb, t\u00eb pushkatuar dhe t\u00eb humbur. Shumic\u00ebs edhe sot nuk u dihen varret e n\u00eb mesin e t\u00eb vrar\u00ebve kishte edhe mysafir\u00eb nga fshatrat tjera.[24]<\/p>\n
P\u00ebr sjelljet barbare t\u00eb ushtris\u00eb serbe, t\u00eb rreshterit Miliq dhe t\u00eb 100 ushtar\u00ebve t\u00eb tij, nga Gjilani, komandanti Gjorgje Jovanoviq e njoftonte komandantin e divizionit t\u00eb Kosov\u00ebs, se rreshteri Miliq me t\u00eb arritur n\u00eb fshatin Lubisht\u00eb (fshat i banuar t\u00ebr\u00ebsisht me popullat\u00eb shqiptare) menj\u00ebher\u00eb e ka rrethuar fshatin dhe t\u00eb gjith\u00eb fshatar\u00ebt e mosh\u00ebs madhore i ka nxjerr\u00eb jasht\u00eb, ka b\u00ebr\u00eb kontrollin e t\u00ebr\u00ebsish\u00ebm t\u00eb fshatit, pastaj t\u00eb gjith\u00eb shqiptar\u00ebt i ka marr\u00eb n\u00eb pyetje, duke k\u00ebrkuar t\u00eb dij\u00eb se kush kishte gjuajtur n\u00eb drejtim t\u00eb ushtar\u00ebve dhe pasi q\u00eb askush nuk kishte treguar se kush ka gjuajtur, i kishte pyetur se a kishin qen\u00eb n\u00eb vendin prej ku ishte gjuajtur. I revoltuar se shqiptar\u00ebt nuk kishin treguar se kush kishte gjuajtur, ai kishte djegur sht\u00ebpit\u00eb e fshatit dhe t\u00eb gjith\u00eb shqiptar\u00ebt e mosh\u00ebs madhore t\u00eb lidhur i kishte d\u00ebrguar n\u00eb nj\u00eb pyll, ku m\u00eb von\u00eb fshatar\u00ebt e V\u00ebrbovcit (i banuar me serb\u00eb) kishin rr\u00ebmihur gropa, n\u00eb t\u00eb cilat ishin futur shqiptar\u00ebt t\u00eb cil\u00ebt ishin d\u00ebnuar me procedur\u00eb t\u00eb shpejt\u00eb.[25]<\/p>\n
Bashk\u00ebpjes\u00ebmarr\u00ebs n\u00eb krimet e kryera ndaj shqiptar\u00ebve kan\u00eb qen\u00eb edhe serb\u00ebt lokal\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt n\u00eb forma t\u00eb ndryshme kan\u00eb cytur ushtrin\u00eb p\u00ebr t\u00eb kryer masakra ndaj shqiptar\u00ebve e d\u00ebshmi p\u00ebr k\u00ebt\u00eb jan\u00eb edhe vet\u00eb epror\u00ebt serb\u00eb t\u00eb ushtris\u00eb t\u00eb cil\u00ebt njoftonin komandantin e Divizionit t\u00eb Kosov\u00ebs. K\u00ebshtu p\u00ebr vrasjen e shqiptar\u00ebve n\u00eb Mogill\u00eb t\u00eb Vitis\u00eb raportohej se derisa ushtria serbe po kalonte nat\u00ebn n\u00eb V\u00ebrbovc, nga serb\u00ebt e atysh\u00ebm \u00ebsht\u00eb njoftuar se n\u00eb Mogill\u00eb (fshat i banuar me shqiptar\u00eb e serb\u00eb), n\u00eb nj\u00eb sht\u00ebpi t\u00eb shqiptar\u00ebve ka arm\u00eb dhe se aty mblidhen shqiptar\u00ebt p\u00ebr t\u2019u marr\u00eb vesh. Ushtria bllokoi fshatin Mogill\u00eb dhe kreu kontroll n\u00eb at\u00eb sht\u00ebpi, ku gjeti nj\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb shqiptar\u00eb dhe aty gjet\u00ebn nj\u00eb pushk\u00eb dhe 54 fishek\u00eb dhe t\u00eb gjith\u00eb u gjykuan me procedur\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr. Dhun\u00eb \u00ebsht\u00eb ushtruar edhe ndaj banor\u00ebve t\u00eb Gjylekarit, ku ushtria serbe n\u00ebn arsyetimin se k\u00ebrkonte arm\u00eb dhe persona t\u00eb dyshimt\u00eb t\u00ebr\u00eb mllefin e saj e zbrazte ndaj shqiptar\u00ebve t\u00eb pambrojtur.[26]<\/p>\n
Imzot Laz\u00ebr Mjeda*, arqipeshk katolik i Shkupit, n\u00eb raportin e tij, d\u00ebrguar Vatikanit m\u00eb 24 janar 1913, lidhur me pushtimin serb t\u00eb Kosov\u00ebs e Maqedonis\u00eb, ka dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb njoftim t\u00eb plot\u00eb, kurse n\u00eb pjes\u00ebn ku fliste p\u00ebr krimet e kryera n\u00eb Morav\u00eb shkruante se njeriu tmerrohet kur i p\u00ebrshkruan vjedhjet, grabitjet dhe dhunimet e grave n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn m\u00eb barbare. \u201cN\u00eb T\u00ebrstenik 60 njer\u00ebz jan\u00eb vrar\u00eb, tridhjet\u00eb e dy n\u00eb Smir\u00eb, 90 n\u00eb Lubisht\u00eb, 20 n\u00eb V\u00ebrban dhe n\u00eb Komogllav\u00eb, fshat me 50 familje, t\u00eb gjith\u00eb meshkujt jan\u00eb vrar\u00eb pa p\u00ebrjashtim\u2026 ata q\u00eb ishin q\u00eblluar, por kishin mbetur gjall\u00eb, mbyteshin me bajoneta\u201d.[27] Mjeda njoftonte Vjen\u00ebn se edhe Gjilani \u00ebsht\u00eb masakruar, ndon\u00ebse qyteti ishte dor\u00ebzuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb paq\u00ebsore.[28]<\/p>\n
Leo Freundlich n\u00eb \u201cAlbanische Korrespondenz\u201d m\u00eb 20 mars 1913 t\u00eb botuar n\u00eb Vjen\u00eb, shkruante pos tjerash se n\u00eb Lubisht\u00eb, oficer\u00ebt serb\u00eb shitnin grat\u00eb e fshatit si skllav\u00ebresha, madje edhe p\u00ebr 400 piestra.[29] Komanda serbe, e dehur nga fitoret e luft\u00ebs dhe t\u00eb pushtimit t\u00eb tokave t\u00eb reja, nga t\u00eb cilat t\u00ebrhiqej ushtria osmane, l\u00ebshoi urdhra \u00e7njer\u00ebzor\u00eb kund\u00ebr popullat\u00ebs shqiptare.[30] Se \u00e7far\u00eb ishte terrori serb mund t\u00eb m\u00ebsohet edhe nga gazeta serbe \u201cSrpske Novine\u201d, e cila duke cituar gazet\u00ebn \u201cReich post\u201d, shkruante se m\u00eb s\u00eb paku 2500 shqiptar\u00eb jan\u00eb mbytur. Kjo gazet\u00eb k\u00ebrkonte q\u00eb Evropa t\u00eb hetoj\u00eb dhe gjykoj\u00eb.[31] P\u00ebr mizorit\u00eb serbe n\u00eb Gjilan e rrethin\u00eb flasin edhe p\u00ebrfaq\u00ebsit\u00eb diplomatike t\u00eb Austro \u2013Hungaris\u00eb n\u00eb territoret e pushtuara. K\u00ebshtu, konsulli austro-hungarez n\u00eb Shkup e b\u00ebnte me dije Vjen\u00ebn p\u00ebr aktet e dhunimit t\u00eb grave shqiptare (t\u00eb fes\u00eb katolike) n\u00eb fshatin Letnic\u00eb dhe Shoshar\u00eb t\u00eb an\u00ebs s\u00eb Gjilanit. Gazeta londineze Daily Telegraph botoi korrespodenc\u00ebn nga Vjena p\u00ebr masakrat n\u00eb fshatrat Shashare (af\u00ebr Shkupit) Letnic\u00eb, V\u00ebrban, Sefer, Lubisht\u00eb, Gjylekar, Selisht\u00eb etj.[32] Ushtria serbe kishte marr\u00eb katundin Shashare n\u00eb fund t\u00eb shkurtit. Mbasi kishin hequr krejt burrat e djemt\u00eb prej katundit, ushtar\u00ebt zun\u00eb t\u2019i p\u00ebrdhunojn\u00eb grat\u00eb dhe vajzat. Ushtar\u00ebt serb\u00eb kryen t\u00eb nj\u00ebjtat lig\u00ebsi n\u00eb katundin e Letnic\u00ebs.[33] P\u00ebr p\u00ebrdhunimet n\u00eb fshatin Shashare dhe Letnic\u00eb, n\u00eb fund t\u00eb shkurtit t\u00eb vitit 1913 shkruante edhe korrespondenti i luft\u00ebs, i gazet\u00ebs daneze \u201cRiget\u201d, Fritz Magnussen.[34] K\u00ebto masakra t\u00eb papara kishin alarmuar edhe qarqet nd\u00ebrkomb\u00ebtare, kurse n\u00ebn presionin e jasht\u00ebm pushteti serb u detyrua t\u00eb b\u00ebnte hulumtime p\u00ebr terrorizimet e shkaktuara nga ushtria e saj. P\u00ebr t\u00eb konstatuar gjendjen kishte shkuar edhe vet prefekti i Gjilanit, Toma Popoviq, i njohur p\u00ebr brutalitet, por n\u00eb fshatrat e p\u00ebrmendura gjoja nuk kishte d\u00ebgjuar asgj\u00eb p\u00ebr dhunimet. Edhe gjenerali Mishiq d\u00ebrgoi atje p\u00ebr t\u00eb nj\u00ebjtin q\u00ebllim oficerin e tij. Konstatimet e ushtarakut binin n\u00eb kund\u00ebrshtim me pohimet e prefektit. Nga k\u00ebto hetime doli se n\u00eb fshatrat e sip\u00ebrp\u00ebrmendura u b\u00eb bastisja e t\u00eb gjitha sht\u00ebpive (me p\u00ebrjashtim t\u00eb konakut t\u00eb priftit dhe t\u00eb kish\u00ebs) p\u00ebr t\u2019i mbledhur arm\u00ebt dhe qet\u00ebsuar popullat\u00ebn. N\u00eb krye t\u00eb k\u00ebtij misioni ishin zakonisht komit\u00ebt e Narodna Odbran\u00ebs. Si\u00e7 konstatonte dhe protestonte \u201cRadni\u00e7ke Novine\u201d, ishin komit\u00ebt e armatosur deri n\u00eb dh\u00ebmb\u00eb ata q\u00eb futeshin n\u00ebp\u00ebr sht\u00ebpi pas mesnate, i nxirrnin meshkujt p\u00ebrjashta p\u00ebr t\u2019i d\u00ebrguar n\u00eb polici t\u00eb lidhur. Aty i shpallnin si ka\u00e7ak\u00eb dhe i shtronin n\u00eb dajak.[35]<\/p>\n
Nga nj\u00eb bastisje e rrufeshme q\u00eb nd\u00ebrmor\u00ebn forcat serbe, ku pati ndjekje, vrasje e djegie t\u00eb sht\u00ebpive, t\u00eb gjith\u00eb banor\u00ebt e Begunc\u00ebs braktis\u00ebn fshatin dhe banor\u00ebt u ndan\u00eb n\u00eb dy kolona, nj\u00eb n\u00eb drejtim t\u00eb Shkupit e tjetra n\u00eb drejtim t\u00eb Kumanov\u00ebs. N\u00eb Smir\u00eb, 83 fshatar\u00eb t\u00eb lidhur dor\u00eb p\u00ebr dor\u00eb u pushkatuan n\u00eb vendin e quajtur Bjashkallave. Prej tyre shp\u00ebtuan gjall\u00eb e t\u00eb plagosur dy persona. Nj\u00ebri nga t\u00eb shp\u00ebtuarit, m\u00eb pas ka rr\u00ebfyer se para operacioneve p\u00ebr vrasje e djegie q\u00eb kryen forcat serbe, ishte zhvilluar luft\u00eb e ashp\u00ebr af\u00ebr fshatit Bibaj t\u00eb Ferizajt. Aty b\u00ebn\u00eb rezistenc\u00eb shqiptar\u00eb t\u00eb rrethit t\u00eb Ferizajt dhe t\u00eb Gjilanit, t\u00eb cil\u00ebt i shkaktuan humbje t\u00eb konsiderueshme forcave serbe, pas t\u00eb cil\u00ebs forcat serbe ushtruan dhun\u00eb, vrasje, terror, d\u00ebbim t\u00eb popullat\u00ebs e djegie t\u00eb sht\u00ebpive.[36]<\/p>\n
N\u00eb Goshic\u00eb gjet\u00ebn vdekjen 50 burra, n\u00eb T\u00ebrstenik 60 e n\u00eb Komogllav\u00eb 50.[37] Nj\u00ebzet meshkuj shqiptar\u00eb u pushkatuan n\u00eb Mogill\u00eb dhe nj\u00eb i vrar\u00eb u soll nga fshati Trenaj n\u00eb vendpushkatimin Rashi, pran\u00eb fshatit, e kolon\u00ebt vendas i nxor\u00ebn kufomat e masakruara dhe i varros\u00ebn n\u00eb l\u00ebndin\u00ebn e Mogill\u00ebs n\u00eb Rastanovic\u00eb- Zakuta, n\u00eb Veri t\u00eb Mogill\u00ebs.[38]<\/p>\n
P\u00ebr t\u2019i shp\u00ebtuar dhun\u00ebs s\u00eb forcave serbe, shqiptar\u00ebt nga rajoni i Morav\u00ebs, i Karadakut e i Gollakut tentuan t\u2019i mbrojn\u00eb fshatrat e tyre. Ushtria serbe nga drejtimi i Ferizajt po sulmonte fshatrat e k\u00ebsaj komune, kurse n\u00eb drejtimin tjet\u00ebr sulmoheshin fshatrat e Gjilanit me rrethin\u00eb p\u00ebr t\u2019u takuar t\u00eb dy krah\u00ebt n\u00eb Karadak e Gollak. Shqiptar\u00ebt b\u00ebnin q\u00ebndres\u00eb fillimisht n\u00eb Starasell\u00eb (Fshat i Vjet\u00ebr), p\u00ebr t\u2019i b\u00ebr\u00eb prit\u00ebn e dyt\u00eb n\u00eb Sojev\u00eb. Gjat\u00eb k\u00ebsaj q\u00ebndrese pati humbje t\u00eb ushtris\u00eb vullnetare shqiptare dhe t\u00eb asaj serbe e pas t\u00ebrheqjes s\u00eb vullnetar\u00ebve shqiptar\u00eb, i t\u00ebr\u00eb mllefi u zbraz mbi popullsin\u00eb civile.[39]<\/p>\n
P\u00ebr t\u00eb gjitha k\u00ebto masakra kan\u00eb rr\u00ebfyer njer\u00ebz q\u00eb i p\u00ebrjetuan drejtp\u00ebrdrejt\u00eb, apo edhe pasardh\u00ebs t\u00eb tyre. K\u00ebshtu n\u00eb fshatin T\u00ebrstenik, n\u00eb mesin e t\u00eb vrar\u00ebve kishte edhe nga dy e m\u00eb tep\u00ebr an\u00ebtar\u00eb t\u00eb nj\u00eb familjeje. N\u00eb Goshic\u00eb fillimisht kishte ardhur pararoja e ushtris\u00eb, e cila i kishte siguruar fshatar\u00ebt, por ende pa u shp\u00ebrndar\u00eb fshatar\u00ebt n\u00ebp\u00ebr sht\u00ebpit\u00eb e tyre kishte arritur kolona tjet\u00ebr e ushtar\u00ebve, nga eprori ishin urdh\u00ebruar q\u00eb fshatar\u00ebt t\u00eb lidhen dy nga dy me shokat e tyre dhe te vendi i quajtur \u201cVoshnik\u201d jan\u00eb gjuajtur me arm\u00eb e jan\u00eb ther\u00eb me bajoneta. Sipas d\u00ebshmitar\u00ebve t\u00eb asaj kohe, nj\u00ebjt\u00eb \u00ebsht\u00eb vepruar edhe n\u00eb Smir\u00eb. Fshatar\u00ebt rreth lumit kishin dal\u00eb t\u00eb shikojn\u00eb ushtrin\u00eb dhe pa paralajm\u00ebrim ata jan\u00eb lidhur, jan\u00eb vrar\u00eb e therur me thika, kurse vet\u00ebm dy veta ia kishin dal\u00eb t\u00eb shp\u00ebtojn\u00eb. N\u00eb Lubisht\u00eb, fshat ku ndodhi masakra m\u00eb e madhe, vrasja u b\u00eb n\u00eb dy faza, kurse nj\u00ebsis\u00eb nd\u00ebshkimore i kishte prir\u00eb kapiteni Gjoka, i njohur p\u00ebr t\u00eb keq n\u00eb k\u00ebto an\u00eb. Ushtria nuk i kishte lejuar grave dhe f\u00ebmij\u00ebve q\u00eb t\u2019i marrin t\u00eb plagosurit e vet q\u00eb ende ishin gjall\u00eb. N\u00eb Mogill\u00eb, pas vrasjes s\u00eb nj\u00eb xhandari nga ana e ka\u00e7ak\u00ebve \u00ebsht\u00eb djegur i t\u00ebr\u00eb fshati dhe u vran\u00eb 70 meshkuj e n\u00eb Komogllav\u00eb, banor\u00ebt q\u00eb ishin n\u00eb dijeni se \u00e7far\u00eb kishte ndodhur n\u00eb fshatrat tjera kishin l\u00ebshuar sht\u00ebpit\u00eb, duke l\u00ebn\u00eb vet\u00ebm ata q\u00eb nuk kishin mund\u00ebsi t\u00eb l\u00ebviznin. N\u00eb shenj\u00eb hakmarrjeje ushtria serbe ua vuri zjarrin t\u00eb gjitha sht\u00ebpive, duke djegur edhe pleqt\u00eb q\u00eb kishin mbetur n\u00eb to.[40]<\/p>\n
Serb\u00ebt kryen masakra dhe demonstruan dhun\u00eb edhe n\u00eb Mal\u00ebsin\u00eb e Gollakut. K\u00ebshtu n\u00eb dhjetor t\u00eb vitit 1912, nj\u00eb ekspedit\u00eb e armatosur bashibozuk\u00eb nga Kolloleqi, t\u00eb udh\u00ebhequr nga m\u00ebsuesi serb Llazar Zeqeviq iu v\u00ebrsul\u00ebn Shipashnic\u00ebs. Pas torturimeve t\u00eb m\u00ebdha, kjo ekspedit\u00eb i ndau pes\u00eb veta, kat\u00ebr prej t\u00eb cil\u00ebve i pushkatuan n\u00eb malet e fshatit t\u00eb tyre. Vojvoda Llazar Zeqeviqi nga k\u00ebta kishte ndar\u00eb m\u00eb t\u00eb riun, t\u00eb cilin e kishin rrahur.[41] N\u00eb Svirc\u00eb kishin mbetur pa u djegur vet\u00ebm tri sht\u00ebpi. Nga dhuna serbe p\u00ebsuan edhe qindra qytetar\u00eb n\u00eb Tygjec, Svirc\u00eb, Hogosht, Gmic\u00eb, Zaj\u00e7ec e n\u00eb fshatra tjera t\u00eb Gallapit.[42]<\/p>\n
P\u00ebr sjelljet barbare t\u00eb ushtris\u00eb serbe shkruante edhe Dimitrije Tucoviqi, i cili thoshte se fshatrat shqiptare, prej t\u00eb cilave burrat ishin larguar me koh\u00eb, u b\u00ebn\u00eb shkrumb. \u201cK\u00ebto qen\u00eb krematoriume barbare, ku u dogj\u00ebn p\u00ebr s\u00eb gjalli me qindra gra e foshnje. Kryengrit\u00ebsit shqiptar\u00eb, kur i zinin rob\u00ebr oficer\u00ebt dhe ushtar\u00ebt serb\u00eb, vet\u00ebm i \u00e7armatosnin dhe pa fjal\u00eb i l\u00ebshonin, nd\u00ebrsa ushtria serbe nuk i kurseu as f\u00ebmij\u00ebt, as grat\u00eb dhe as t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt\u201d.[43]<\/p>\n
Korrespondenti special i \u201cDaily Telegraph\u201d raportonte se sjelljet mizore t\u00eb trupave t\u00eb gjeneralit Jankoviq ua shkuan t\u00eb gjitha tmerreve t\u00eb historis\u00eb. Serb\u00ebt, n\u00eb marshimin e tyre drejt Shqip\u00ebris\u00eb i vran\u00eb pabesisht jo ve\u00e7 shqiptar\u00ebt e armatosur, por n\u00eb t\u00ebrbimin e tyre madje edhe individ\u00ebt e paarmatosur, pleqt\u00eb, grat\u00eb, f\u00ebmij\u00ebt dhe foshnjat n\u00eb gji t\u00eb n\u00ebnave.[44] Disa informacione p\u00ebr dhun\u00ebn q\u00eb ushtronte pushteti serb mbi shqiptar\u00ebt n\u00eb bot\u00eb u p\u00ebrhap\u00ebn edhe n\u00ebp\u00ebrmjet kish\u00ebs katolike, q\u00eb i pasqyronte gazeta \u201cDaily Telegraf\u201d.[45] P\u00ebr t\u00eb arsyetuar krimet serbe, ministri serb i Fes\u00eb dhe i Arsimit, Luba Jovanoviq, ka botuar nj\u00eb deklarat\u00eb n\u00eb nj\u00eb gazet\u00eb sllave e t\u00eb cil\u00ebn e citonte \u201cDeutches Volksblatt\u201d, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn ai nd\u00ebr t\u00eb tjera thoshte se shqiptar\u00ebt i kan\u00eb rezistuar pushtimit serb e madje kan\u00eb qit\u00eb me arm\u00eb kund\u00ebr ushtar\u00ebve mbasi jan\u00eb dor\u00ebzuar. Sipas tij k\u00ebso qitjesh ka pasur jo ve\u00e7 jasht\u00eb, por edhe prej brenda sht\u00ebpive n\u00eb katundet e pushtuara dhe sipas tij, kjo ka \u00e7uar te ajo q\u00eb ndodh gjithkah kur njer\u00ebz q\u00eb s\u2019jan\u00eb luft\u00ebtar\u00eb i kund\u00ebrvihen nj\u00eb ushtrie fitimtare\u201d (q\u00eb d.m.th masakrimin e shqiptar\u00ebve, E.S.).[46] N\u00eb Raportin e Komisionit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr Luft\u00ebrat Ballkanike, q\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me luftimet q\u00eb i b\u00ebri Serbia, thuhet se gjetjet e Komisionit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar kan\u00eb rezultuar se ka pasur krime t\u00eb r\u00ebnda luftarake. Sipas k\u00ebtij raporti \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtetuar se arm\u00ebt nuk jan\u00eb p\u00ebrdorur vet\u00ebm kund\u00ebr ushtris\u00eb armike, por edhe p\u00ebr terrorin ndaj popullsis\u00eb shqiptare n\u00eb Kosov\u00eb dhe n\u00eb Maqedoni, njer\u00ebzve t\u00eb vjet\u00ebr, fshatar\u00ebve, bujqve, grave dhe f\u00ebmij\u00ebve.[47] Sipas raportuesve t\u00eb k\u00ebtij komisioni Serbia kreu krime t\u00eb papara, duke shnd\u00ebrruar n\u00eb hi sht\u00ebpi t\u00eb t\u00ebra e duke masakruar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb masovike popullsin\u00eb e paarmatosur dhe t\u00eb pambrojtur. \u201cAkte t\u00eb dhun\u00ebs t\u00eb papara, pla\u00e7kitje dhe eg\u00ebrsi e llojeve t\u00eb ndryshme \u2013 k\u00ebto jan\u00eb mjetet t\u00eb cilat jan\u00eb p\u00ebrdorur dhe ende po p\u00ebrdoren nga ushtria serbo-malazeze, me q\u00ebllim t\u00eb nd\u00ebrrimit etnik t\u00eb krahinave q\u00eb jan\u00eb t\u00eb banuara vet\u00ebm me shqiptar\u00eb\u201d.[48]<\/p>\n
N\u00eb raportimin e Komisionit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar ku flitet p\u00ebr Gjilanin, thuhet se ndaj popullsis\u00eb s\u00eb Gjilanit kan\u00eb ndodhur masakra; qyteti \u00ebsht\u00eb djegur e shkat\u00ebrruar edhe pse shqiptar\u00ebt e atij qyteti nuk kishin b\u00ebr\u00eb rezistenc\u00eb.[49] E t\u00ebr\u00eb kjo dhun\u00eb ishte e dirigjuar nga kreu i ushtris\u00eb serbe, ngase kjo ushtri nuk b\u00ebri asnj\u00eb hap n\u00eb ndaljen e vrasjeve, pla\u00e7kitjeve, grabitjeve e dhunimeve t\u00eb shqiptar\u00ebve, por ajo ishte nxit\u00ebse e k\u00ebtyre krimeve dhe ushtria e k\u00ebrkonte dhe urdh\u00ebronte q\u00eb t\u00eb zbatohej kjo dhun\u00eb ndaj popullsis\u00eb shqiptare.[50]<\/p>\n
E t\u00ebr\u00eb kjo dhun\u00eb e ushtruar ndaj popullsis\u00eb shqiptare, kishte edhe nj\u00eb q\u00ebllim tjet\u00ebr, at\u00eb t\u00eb shp\u00ebrnguljes s\u00eb saj dhe kolonizimin e k\u00ebtyre trevave me serb\u00eb t\u00eb ardhur, ngase deri te shp\u00ebrngulja nuk ka mundur t\u00eb vije vetvetiu e edhe civil\u00ebt nuk kan\u00eb mundur t\u00eb shkojn\u00eb pas ushtris\u00eb, e cila n\u00eb kaos t\u00eb plot\u00eb t\u00ebrhiqej. B\u00ebhej fjal\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht p\u00ebr popullsi q\u00eb merrej me bujq\u00ebsi, e cila nuk e linte aq leht\u00eb tok\u00ebn dhe bag\u00ebtin\u00eb. T\u00eb l\u00ebsh tok\u00ebn do t\u00eb thoshte t\u00eb humb\u00ebsh gjith\u00e7ka, k\u00ebshtu q\u00eb vendimi p\u00ebr largim masiv nuk ka mundur t\u00eb jet\u00eb spontan. Duhej detyruar popullsin\u00eb q\u00eb t\u00eb zhvendosej dhe kjo b\u00ebhej, duke futur \u00e7etat ushtarake n\u00ebp\u00ebr fshatra dhe duke djegur fshatra dhe sht\u00ebpi. Komisioni i Karnegit ka gjetur se 80 p\u00ebrqind e fshatrave myslimane n\u00eb t\u00eb cilat \u00ebsht\u00eb futur ushtria kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb djegura. Jan\u00eb evidentuar raste kur ushtria ka hyr\u00eb n\u00ebp\u00ebr vendbanime, ka ndar\u00eb burrat prej grave dhe i ka vrar\u00eb me radh\u00eb. Shpesh k\u00ebto krime i kan\u00eb b\u00ebr\u00eb ushtar\u00ebt e shteteve q\u00eb ishin n\u00eb aleanc\u00eb.[51]<\/p>\n
N\u00eb Gjilan e rrethin\u00eb, ushtria serbe p\u00ebrdorte forma t\u00eb ndryshme dhune mbi shqiptar\u00ebt p\u00ebr t\u2019i b\u00ebr\u00eb ata lojal\u00eb ndaj pushtetit t\u00eb ri dhe kur ushtria nuk mund ta arrinte nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb p\u00ebrdorte m\u00ebnyrat m\u00eb t\u00eb vrazhda, duke trokitur n\u00eb dyert e sht\u00ebpive t\u00eb shqiptar\u00ebve, i merrte burrat prej aty dhe menj\u00ebher\u00eb i pushkatonte. P\u00ebr pastrimin etnik apo zhdukjen e shqiptar\u00ebve, ushtria serbe ndiqte nj\u00eb taktik\u00eb t\u00eb p\u00ebrpunuar mir\u00eb nga specialist\u00eb e kriminel\u00eb. N\u00eb fillim vepronte ushtria, duke u futur n\u00eb \u00e7do fshat, ku kapte e ekzekutonte atdhetar\u00ebt, kryetar\u00ebt e familjeve, arrestonte dhe digjte sht\u00ebpi t\u00eb fshatar\u00ebve. Pasi largohej ushtria vinin forcat ushtarake \u2013 policore e paramilitare. K\u00ebto, n\u00ebn mask\u00ebn e vendosjes s\u00eb rendit, arrestonin, vrisnin e zhduknin banor\u00eb t\u00eb pafajsh\u00ebm, gra, pleq e f\u00ebmij\u00eb. N\u00ebn mask\u00ebn e kontrolleve p\u00ebr mbledhjen e arm\u00ebve ata futeshin kudo n\u00ebp\u00ebr familje e kudo i bastisnin ato dhe i p\u00ebrzinin nga sht\u00ebpia.<\/p>\n
Nj\u00eb lloj tjet\u00ebr i presionit ishte edhe konvertimi me dhun\u00eb i shqiptar\u00ebve mysliman\u00eb dhe katolik\u00eb n\u00eb fen\u00eb ortodokse, pastaj pla\u00e7kitja e pasuris\u00eb dhe e tokave, gjendja e r\u00ebnd\u00eb sociale, varf\u00ebria ekstreme e djegia e sht\u00ebpive.<\/p>\n
Edhe n\u00ebp\u00ebrmjet planit t\u00eb saj p\u00ebr p\u00ebrvet\u00ebsimin e krer\u00ebve shqiptar\u00eb me ndikim, Serbia tentonte q\u00eb n\u00ebse ky plan do t\u00eb ket\u00eb sukses, at\u00ebher\u00eb do t\u2019i shfryt\u00ebzonte ata p\u00ebr interesa t\u00eb veta e n\u00ebse nuk do t\u00eb mund t\u2019ia arrinte k\u00ebtij q\u00ebllimi, at\u00ebher\u00eb Serbia m\u00ebtonte q\u00eb krer\u00ebt shqiptar\u00eb t\u00eb komprometoheshin para bashkatdhetar\u00ebve t\u00eb tyre si njer\u00ebz t\u00eb shitur. Duke arrestuar krer\u00ebt shqiptar\u00eb, apo t\u00eb edhe nj\u00eb a m\u00eb shum\u00eb an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb familjeve n\u00ebp\u00ebr fshatra e n\u00eb qytete, ushtria serbe synim t\u00eb sajin kishte q\u00eb t\u2019i detyronte shqiptar\u00ebt e zonave t\u00eb pushtuara q\u00eb t\u00eb rrin\u00eb t\u00eb qet\u00eb dhe t\u00eb mos i kund\u00ebrvihen ushtris\u00eb pushtuese serbe, gj\u00eb t\u00eb cil\u00ebn nuk e arrit\u00ebn pasi shqiptar\u00ebt prisnin rastin e volitsh\u00ebm p\u00ebr organizmin e nj\u00eb kryengritje t\u00eb re.<\/p>\n
[1] Rexha, S., Populli.., f. 3.<\/p>\n
[2] Cana, Z., L\u00ebvizja.., f. 84.<\/p>\n
[3] Tucoviq, D. 2010. Serbia dhe Shqip\u00ebria, Prishtin\u00eb: Z\u00ebri, f. 77.<\/p>\n
[4] ADG SSIP, OO, 1912, F V, dok. VII, I\/9, Dok. Br. 4613. (Kopja e dokumentit gjendet te autori).<\/p>\n
[5] Po aty.<\/p>\n
[6] Malkolm, N. 2001. Kosova nj\u00eb histori e shkurt\u00ebr, Prishtin\u00eb: Koha, f. 331.<\/p>\n
[7] ASHK, Fondi i Sadullah Brestovcit, nr. i inv. 29; shih edhe \u041f\u0440\u0432\u0438 \u0411\u0430\u043b\u043a\u043d\u0430\u0441\u043a\u0438 \u0420\u0430\u0442. c. 142.<\/p>\n
[8] Historia e Popullit Shqiptar II\u2026, f. 507.<\/p>\n
[9] Malkolm, N., vep. e p\u00ebrm., 331.<\/p>\n
[10] Freundlich, L., vep. e p\u00ebrm., f. 9.<\/p>\n
[11] Durham, E., 2001. Nj\u00ebzet vjet ngat\u00ebrresa ballkanike. Tiran\u00eb: Argeta \u2013 LMG, f. 249.<\/p>\n
[12] Fotoja gjendet n\u00eb Sht\u00ebpin\u00eb \u2013 Muze t\u00eb Pavar\u00ebsis\u00eb n\u00eb Vlor\u00eb.<\/p>\n
[13] D\u00ebrmaku, I., Shoq\u00ebria.\u2026, f. 247 \u2013 248.<\/p>\n
[14] Bajrami, H., 1995. Politika e shfarosjes dhe kolonizimi serb i Kosov\u00ebs 1844 \u2013 1995. Prishtin\u00eb: Qendra p\u00ebr Informim e Kosov\u00ebs, f. 59 \u2013 61.<\/p>\n
[15] Intervist\u00eb me mulla Mustaf\u00eb Selmanin. Intervista \u00ebsht\u00eb realizuar nga mr. Aliriza Selmani n\u00eb vitin 1989.<\/p>\n
[16] Jeta dhe vepra e Idriz Seferit, Prishtin\u00eb: Instituti i Historis\u00eb, f. 29.<\/p>\n
[17] Fi\u00e7orri, R., vep. e p\u00ebrm., f. 119.<\/p>\n
[18] Freundlich, L., vep. e p\u00ebrm., f. 17.<\/p>\n
[19] Rrustemi, S., art. i p\u00ebrm., f. 316 \u2013 318. (shih edhe librin e Rasim Rexhepit\u2026.)<\/p>\n
[20] Syla E. dhe Matoshi \u2013 Syla, R. 1998. Monografi p\u00ebr fshatin Bresalc, Gjilan: Pika 5A, f. 37.<\/p>\n
[21] Lista e emrave t\u00eb d\u00ebshmor\u00ebve dhe t\u00eb r\u00ebn\u00ebve p\u00ebr liri n\u00eb komun\u00ebn e Gjilanit, q\u00eb jan\u00eb sh\u00ebnuar n\u00eb murin p\u00ebrkujtimor t\u00eb qendr\u00ebs Memoriale \u201cKodra e D\u00ebshmor\u00ebve\u201d n\u00eb Gjilan.<\/p>\n
[22] Atdheu. 10 qershor 1913; Fi\u00e7orri, R. vep. e p\u00ebrm., f. 124 \u2013 125.<\/p>\n
[23] Berisha, Tahir. 1993. Trojet q\u00eb nuk shuhen (sh\u00ebnime nga V\u00ebrbani dhe Anamorava). Nd\u00ebrmarrja Botuese Valton. Prishtin\u00eb. f. 73.<\/p>\n
[24] ASHK, Fondi i Sadullah Brestovcit, nr. i inv. 29 (Ekspedita n\u00eb Karadak). Shih edhe Terziu, H. Ram\u00eb\u2026, f. 138.<\/p>\n
[25] ASHK, Fondi i Sadullah Brestovcit, nr. i inv. 29, telegram i dat\u00ebs 02 shkurt 1913 d\u00ebrguar nga komandanti i vendit kapiteni i klasit t\u00eb par\u00eb Gjorgje Jovanoviq, d\u00ebrguar komandantit t\u00eb divizionit t\u00eb Kosov\u00ebs; Telegram nga Shkupi i n\u00ebnkonsullit Pekham drejtuar s\u00ebr R. Paget. Shkup, 28 shkurt 1913; shih edhe Rizaj, G. 2011. Shqip\u00ebria e sip\u00ebrme 1800 \u2013 1913. Prishtin\u00eb. Instituti Albanologjik, f. 532.<\/p>\n
[26] ASHK, Fondi i Sadullah Brestovcit, nr. i inv. 29, telegram i dat\u00ebs 02 shkurt 1913 d\u00ebrguar nga komandanti i vendit kapiteni i klasit t\u00eb par\u00eb Gjorgje Jovanoviq, d\u00ebrguar komandantit t\u00eb divizionit t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n
* Laz\u00ebr Mjeda (1869 \u2013 1935). Laz\u00ebr Mjeda u lind n\u00eb Shkod\u00ebr n\u00eb vitin 1869 n\u00eb nj\u00eb familje katolike. M\u00eb 1891 filloi m\u00ebsimin e tij fetar dhe prej vitit 1900 deri m\u00eb 1904 ishte peshkop i Sap\u00ebs, kurse m\u00eb 14 prill 1909 si prift i ri u em\u00ebrua kryepeshkop i Shkupit, detyr\u00eb t\u00eb cil\u00ebn e ushtroi deri n\u00eb vitin 1921, kur p\u00ebrfundimisht u kthye n\u00eb Shkod\u00ebr dhe sh\u00ebrbeu si kryepeshkop deri n\u00eb vdekje, n\u00eb vitin 1935. Gjat\u00eb Luft\u00ebrave Ballkanike kishte p\u00ebr detyr\u00eb q\u00eb nga Shkupi dhe Prizreni t\u00eb raportoj\u00eb Vatikanin. Raporti i tij i ka sh\u00ebrbyer austriakut Leo Freundlich, i cili shkroi librin \u201cGolgota Shqiptare\u201d (shih. Berisha, Gj. 2010. T\u00eb dh\u00ebnat nga Imzot Laz\u00ebr Mjeda mbi gjenocidin e ushtrive t\u00eb Aleanc\u00ebs Ballkanike n\u00eb Kosov\u00eb gjat\u00eb viteve 1912 \u2013 1913. N\u00eb Vjetari XLIII-XLIV, Prishtin\u00eb: Instituri i Historis\u00eb Prishtin\u00eb).<\/p>\n
[27] Kryepeshkop Laz\u00ebr Mjeda: \u201cRaport p\u00ebr invazionin serb n\u00eb Kosov\u00eb dhe Maqedoni\u201d, Vjen\u00eb, 24 janar 1913; Agjencia Shtet\u00ebrore e Arkivave t\u00eb Kosov\u00ebs, Vjetar 43 \u2013 44, Prishtin\u00eb, 2010; Berisha, Gj., art. i p\u00ebrm., f. 142.<\/p>\n
[28] Po aty; Qerimi, I. 2010. Llashtica n\u00eb lundruesin e koh\u00ebs. Gjilan, f. 269.<\/p>\n
[29] Bajrami, H., Politika\u2026.f. 57.<\/p>\n
[30] Latifi, H dhe Sermoxhaj, L., vep. e p\u00ebrm., f. 27.<\/p>\n
[31] Rushiti, L. Rrethanat\u2026 f. 50.<\/p>\n
[32] Cana, Z., Socialdemokracia\u2026, f. 146.<\/p>\n
[33] Freundlich, L., vep. e p\u00ebrm., f. 21.<\/p>\n
[34] Bajrami, H., Politika\u2026.f. 60.<\/p>\n
[35] Cana, Z., Socialdemokracia\u2026, f. 146.<\/p>\n
[36] Sipas kujtimeve t\u00eb Mustafait nga Smira n\u00eb vitet shtat\u00ebdhjeta. Ky person ishte nj\u00ebri nga dy t\u00eb shp\u00ebtuarit. N\u00eb Betej\u00ebn e Bibajve ishte plagosur, kurse n\u00eb Smir\u00eb ishte qitur n\u00eb pushkatim dhe p\u00ebrkund\u00ebr q\u00eb kishte marr\u00eb pes\u00eb plag\u00eb kishte shp\u00ebtuar.<\/p>\n
[37] Terziu, H., Ram\u00eb\u2026, f. 139, 188, 205.<\/p>\n
[38] Terziu, H. 2005. Gjenocidi serb 1912 \u2013 1956. Prishtin\u00eb, f. 49.<\/p>\n
[39] ASHK, Fondi i Sadullah Brestovcit, nr. i inv. 29 (Ekspedita n\u00eb Karadak); Shih edhe Terziu, H. Ram\u00eb\u2026, f. 222 \u2013 224.<\/p>\n
[40] Berisha, T. 1993. Vep. e p\u00ebr. f. 106 \u2013 115.<\/p>\n
[41] D\u00ebrmaku, I., Shoq\u00ebria\u2026, f. 248.<\/p>\n
[42] Pireva, B. 2010. Dhuna shekullore serbe n\u00eb Gallap 1, Prishtin\u00eb, f. 8 -90.<\/p>\n
[43] Cana, Z. 1982. Shpalime historike. Prishtin\u00eb: Rilindja, f. 210.<\/p>\n
[44] ASHK, Fondi i Sadullah Brestovcit, nr. i inv. 29 (dor\u00ebshkrime p\u00ebr periudh\u00ebn 1912). Shih edhe Leo Freundlich, Golgota e Shqipnis\u00eb akuz\u00eb kund\u00ebr shfaros\u00ebsve t\u00eb popullit shqiptar, Prishtin\u00eb, 2010, f. 23.<\/p>\n
[45] Culaj, L., 2005. Shqiptar\u00ebt n\u00eb gjysm\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit XX. Prishtin\u00eb: Instituti Albanologjik i Prishtin\u00ebs. f. 120 \u2013 121.<\/p>\n
[46] Freundlich, L., vep. e p\u00ebrm., f. 36.<\/p>\n
[47]Carnegie Edwoment for International Peace, Report of the international comission to inquire in to the causes and conduct of the Balkan Wars, Washington, 1914, f. 244.<\/p>\n
[48] Po aty, f. 151.<\/p>\n
[49] Po aty.<\/p>\n
[50] Malcolm, N., vep e p\u00ebrm. f. 331.<\/p>\n
[51] Stojanovi\u0107, D. 2009. U spirali zlo\u0107ina, Helsin\u0161ka povelja, mart-april 2009.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Shkruan: Dr. Enver Sadiku Vendosja e sundimit serb n\u00eb Kosov\u00eb n\u00eb vitin 1912 \u00ebsht\u00eb pasuar me vrasje, pla\u00e7kitje, terror e masakra q\u00eb forcat serbe ushtruan mbi shqiptar\u00ebt. Veprimet m\u00eb \u00e7njer\u00ebzore ndaj popullat\u00ebs shqiptare t\u00eb Gjilanit me rrethin\u00eb ishin ushtruar nga ana e ushtar\u00ebve t\u00eb Armat\u00ebs s\u00eb Tret\u00eb Serbe, nj\u00ebsiteve vullnetare e t\u00eb komit\u00ebve serb\u00eb, t\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":150523,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":{"0":"post-150522","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-opinion"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/150522","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=150522"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/150522\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media\/150523"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=150522"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=150522"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=150522"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}