Sa m\u00eb larg shkollave dhe kultur\u00ebs s\u00eb pushtuesit p\u00ebr popullin ishte m\u00eb mir\u00eb, ishte bindja e popullat\u00ebs myslimane (shqiptare e boshnjake). Por edhe ata q\u00eb kishin d\u00ebshir\u00eb t\u2019i shkollonin f\u00ebmij\u00ebt e tyre, nuk kan\u00eb pasur mund\u00ebsi materiale.
\nIsmet Azizi<\/p>\n
Me gjith\u00eb pasurit\u00eb e m\u00ebdha natyrore dhe vitalitetit t\u00eb popullsis\u00eb, n\u00eb trojet e banuara me shqiptar\u00eb mbret\u00ebronte nj\u00eb prapambeturi e theksuar ekonomike dhe kulturore. Ndryshe nga popujt tjer\u00eb t\u00eb mbret\u00ebris\u00eb Jugosllave, shqiptar\u00ebve u mohohej \u00e7do e drejt\u00eb kulturore, demokratike dhe njer\u00ebzore.<\/p>\n
Shqiptar\u00ebve, jo vet\u00ebm q\u00eb u mohohej shkollimi n\u00eb gjuh\u00ebn amtare, por atyre u b\u00ebheshin pengesa t\u00eb llojllojshme p\u00ebr t\u2019u shkolluar edhe n\u00eb gjuh\u00ebn serbe. N\u00eb vitin 1939-1940, n\u00eb Kosov\u00eb, nga 37 885 nx\u00ebn\u00ebs t\u00eb shkollave fillore, vet\u00ebm 11. 876 ishin shqiptar\u00eb, kurse n\u00eb gjimnaze, numri i nx\u00ebn\u00ebsve ishte jo m\u00eb tep\u00ebr se 2% e t\u00eb gjith\u00eb nx\u00ebn\u00ebsve. M\u00ebsimi zhvillohej vet\u00ebm n\u00eb gjuh\u00ebn serbe e malazeze. N\u00eb k\u00ebto rrethana, mbi 90% e popullsis\u00eb shqiptare ishte analfabete.<\/p>\n
N\u00eb Sanxhak situata ishte edhe m\u00eb e r\u00ebnd\u00eb p\u00ebr boshnjak\u00ebt e sidomos p\u00ebr shqiptar\u00ebt t\u00eb cil\u00ebt luftonin n\u00eb m\u00ebnyra t\u00eb ndryshme kund\u00ebr asimilimit. Deri n\u00eb vitet \u201890 shekullit t\u00eb kaluar, gjegj\u00ebsisht fundi i viteve t\u00eb 80-ta nuk kishim analiza, shkrime apo t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb sakta p\u00ebr gjendjen dhe pozit\u00ebn e popullsis\u00eb s\u00eb Sanxhakut. Nd\u00ebr t\u00eb par\u00ebt dhe t\u00eb rrall\u00ebt \u00ebsht\u00eb autori Avdia Avdiq, i cili u mor me k\u00ebt\u00eb problematik\u00eb. P\u00ebr pozit\u00ebn arsimore kulturore t\u00eb Sanxhakut shkruan: \u201cP\u00ebr arsimin, kultur\u00ebn dhe sh\u00ebndet\u00ebsin\u00eb n\u00eb periudh\u00ebn n\u00eb me t\u00eb dy luft\u00ebrave bot\u00ebrore, \u00ebsht\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb flitet, posa\u00e7\u00ebrisht nga viti 1930, kur popullata, pothuajse t\u00ebr\u00ebsisht ishte analfabete. Sanxhaku ka qen\u00eb i njohur jo vet\u00ebm si regjion i pazhvilluar, por edhe p\u00ebr prapambeturin n\u00eb aspektin kulturor dhe arsimor. N\u00eb fshatra t\u00eb t\u00ebra nuk ka pasur kush t\u00eb lexoj\u00eb ndonj\u00eb shkres\u00eb, gj\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb udh\u00ebtohet me or\u00eb t\u00eb t\u00ebra. Novi Pazari ishte qyteti n\u00eb Jugosllavin\u00eb e at\u00ebhershme m\u00eb i madhi p\u00ebr nga numri i analfabet\u00ebve. Sipas regjistrimit t\u00eb popullsis\u00eb s\u00eb viti 1931, 60% meshkujve t\u00eb mosh\u00ebs mbi 10 vje\u00e7are ishte e paarsimuar, nd\u00ebrsa ajo e femrave ishte 92 %. Duhet pasur parasysh se b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr popullsin\u00eb e p\u00ebrgjithshme, mandej pjesa d\u00ebrrmuese ishte popullsi fshatare, e cila jetonte n\u00eb kushte t\u00eb v\u00ebshtira jet\u00ebsore. Dallimet e m\u00ebdha ishin edhe sipas qyteteve, p. sh., qarku i Tutinit, q\u00eb ishte i banuar vet\u00ebm me shqiptar\u00eb dhe boshnjak\u00eb, shkalla e analfabetizmit ishte 89%, nd\u00ebrsa ai i Novi Pazarit 63%. Posa\u00e7\u00ebrisht n\u00eb Sanxhak, popullsia myslimane (shqiptare dhe boshnjake) ishte e t\u00ebra pothuajse analfabete. Ishte rast i rrall\u00eb q\u00eb ndonj\u00eb myslimane t\u00eb jet\u00eb e arsimuar. Faktor\u00ebt p\u00ebr nj\u00eb gjendje t\u00eb till\u00eb ishin t\u00eb shum\u00ebfisht\u00eb, nga ai, popullsia myslimane nuk ka dashur ta pranoj\u00eb shkrim leximin serb, nd\u00ebrsa t\u00eb vetin nuk e kishin, deri te ajo se mysliman\u00ebve nuk u duhet, posa\u00e7\u00ebrisht femrave myslimane\u201d.<\/p>\n
N\u00eb t\u00ebr\u00eb Sanxhakun n\u00eb vitin 1931, kan\u00eb ekzistuar vet\u00ebm 127 shkolla fillore kat\u00ebr klas\u00ebshe. Shkollat kryesisht ishin n\u00eb vendbanime t\u00eb m\u00ebdha, nd\u00ebrsa fshatrat malore, sidomos ato t\u00eb Peshterit, ishin pothuajse pa asnj\u00eb shkoll\u00eb, prandaj popullata kishte mbetur fare e paarsimuar.<\/p>\n
N\u00eb t\u00ebr\u00eb Sanxhakun n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb ekzistoni vet\u00ebm kat\u00ebr gjimnaze kat\u00ebrvje\u00e7are (gjimnazi i ul\u00ebt), t\u00eb cilat her\u00eb punonin e her\u00eb ishin t\u00eb mbyllur. Pazari i Ri kishte vet\u00ebm nj\u00eb gjimnaz t\u00eb ul\u00ebt tet\u00ebvje\u00e7ar, edhe kjo shkoll\u00eb mandej zbret n\u00eb at kat\u00ebrvje\u00e7ar, k\u00ebshtu q\u00eb vet\u00ebm Plevle kishte nj\u00eb gjimnaz tet\u00ebvje\u00e7ar n\u00eb t\u00ebr\u00eb Sanxhakun.<\/p>\n
Shkollat ishin me num\u00ebr t\u00eb vog\u00ebl t\u00eb nx\u00ebn\u00ebsve. Prind\u00ebrit nuk ishin t\u00eb interesuar t\u2019i shkollojn\u00eb f\u00ebmij\u00ebt e tyre. Ata rezistonin t\u2019i d\u00ebrgonin f\u00ebmij\u00ebt n\u00eb shkolla. Posa\u00e7\u00ebrisht popullsia myslimane nuk i d\u00ebrgonin vajzat n\u00eb shkoll\u00eb. Kjo gj\u00eb u shkonte p\u00ebr shtati pushtetar\u00ebve t\u00eb at\u00ebhersh\u00ebm. Njer\u00ebzit me ndikim, posa\u00e7\u00ebrisht n\u00eb Peshter edhe pas viti 1935, kan\u00eb lutur deputetin e vet q\u00eb n\u00eb trevat e tyre mos t\u00eb hapen shkolla. Si \u00ebsht\u00eb e mundur nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb, do t\u00eb mundohem ta shtjelloj m\u00eb tutje.<\/p>\n
Sa m\u00eb larg shkollave dhe kultur\u00ebs s\u00eb pushtuesit p\u00ebr popullin ishte m\u00eb mir\u00eb, ishte bindja e popullat\u00ebs myslimane (shqiptare e boshnjake). Por edhe ata q\u00eb kishin d\u00ebshir\u00eb t\u2019i shkollonin f\u00ebmij\u00ebt e tyre, nuk kan\u00eb pasur mund\u00ebsi materiale.<\/p>\n
Nj\u00eb pjes\u00eb e f\u00ebmij\u00ebve shqiptar\u00eb ndiqte m\u00ebsimet n\u00eb shkollat fetare (mejtepe dhe medrese) q\u00eb organizoheshin kryesisht n\u00ebp\u00ebr xhami. N\u00eb k\u00ebto shkolla, me lokale t\u00eb pap\u00ebrshtatshme, m\u00ebsimin e zhvillnin kryesisht hoxhallar\u00eb t\u00eb pakualifikuar, n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb huaj dhe me metoda mesjetare. Por, kishte raste kur hoxhallar\u00ebt p\u00ebrparimtar\u00eb, me vet\u00ebdije t\u00eb lart\u00eb komb\u00ebtare, ua m\u00ebsonin nx\u00ebn\u00ebsve t\u00eb tyre shkrimin e leximin n\u00eb gjuh\u00ebn amtare.<\/p>\n
T\u00eb vetmet institucione shkollore t\u00eb e mesme, ku zhvillohej kuadri fetar-mysliman, ishin dy medreset\u00eb e Shkupit: Medreseja e mbretit Aleksand\u00ebr dhe Medreseja Gazi Isa Beg. E para ishte shtet\u00ebrore dhe kuadri i saj arsimor ishte m\u00eb i ngritur, kurse e dyta ishte shkoll\u00eb fetare e bashk\u00ebsis\u00eb islame. Nga k\u00ebto institucione shkollore, krahas kuadrit fetar, doli nj\u00eb plejad\u00eb patriot\u00ebsh, demokrate intelektual\u00eb, luft\u00ebtar\u00eb t\u00eb denj\u00eb p\u00ebr \u00e7lirim e bashkim komb\u00ebtar, nd\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt edhe intelektual e shkrimtar\u00ebt e njohur, si:Esad Mekuli, Hivzi Sylejmani etj.<\/p>\n
L\u00ebvizja Komb\u00ebtare n\u00eb Kosov\u00eb, n\u00eb Sanxhak dhe n\u00eb vise tjera shqiptare gjat\u00eb vitet 1925- 1941, u zhvillua n\u00eb dy etapa kryesore. Etapa e par\u00eb p\u00ebrfshinte vitet 1925-28, dhe e etapa e dyt\u00eb vitet 1929-1941.<\/p>\n
Edhe pse Komiteti \u201cMbrojtja e Komb\u00ebtare e Kosov\u00ebs\u201d pushoi veprimtarin\u00eb e vet, edhe pse u likuiduan zonat e lira dhe u nd\u00ebrpre veprimtaria e Xhemijetit, l\u00ebvizja p\u00ebr \u00e7lirim e bashkim komb\u00ebtar vazhdoi kryesisht p\u00ebrmes luft\u00ebs s\u00eb armatosur t\u00eb \u00e7etave ka\u00e7ake dhe formave tjera t\u00eb q\u00ebndres\u00ebs. \u00c7etat ka\u00e7ake zhvilluan aksione t\u00eb armatosura kund\u00ebr ushtris\u00eb e xhandarm\u00ebris\u00eb gati n\u00eb t\u00eb gjitha trojet shqiptare.<\/p>\n
Pas viti 1928, intensiteti i luft\u00ebs s\u00eb armatosur ra. Megjithat\u00eb, edhe gjat\u00eb etap\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb t\u00eb l\u00ebvizjes, lufta vazhdoi n\u00eb forma specifike, si p. sh. q\u00ebndresa e her\u00ebpashershme e \u00e7etave t\u00eb vogla ka\u00e7ake, t\u00eb cilat gjenin strehim edhe n\u00eb Shqip\u00ebri. N\u00eb k\u00ebt\u00eb etap\u00eb u zhvillua nj\u00eb veprimtari edhe p\u00ebr t\u00eb organizuar e bashk\u00ebrenduar l\u00ebvizjen nd\u00ebrmjet ish-an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb Komitetit \u201cMbrojtja Komb\u00ebtare e Kosov\u00ebs\u201d, t\u00eb Xhemijetit dhe atyre t\u00eb emigracionit politik. T\u00eb par\u00ebt zhvilluan propagand\u00eb dhe veprimtari ilegale dhe legale- n\u00ebp\u00ebrmjet memorandumeve e protestave t\u00eb deputet\u00ebve shqiptar\u00eb kund\u00ebr arbitraritetit t\u00eb organeve agrare dhe kund\u00ebr shp\u00ebrnguljes, kurse t\u00eb dyt\u00ebt, n\u00eb krye me Hasan Prishtin\u00ebn, u angazhuan p\u00ebr t\u2019i d\u00ebrguar memorandume, ku k\u00ebrkohej nd\u00ebrprerja e dhun\u00ebs, terrorit dhe gjenocidit mbi shqiptar\u00ebt e boshnjak\u00ebt .<\/p>\n
Gjat\u00eb viteve \u201930, kund\u00ebr arbitraritetit e dhun\u00ebs shtet\u00ebrore pati revolta spontane individuale dhe kolektive. Gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe pati gjithashtu aksione t\u00eb armatosura t\u00eb \u00e7etave t\u00eb vogla ka\u00e7ake. Nga fundi i viteve \u201830 u paraqiten k\u00ebrkesa q\u00eb, krahas zgjidhjes s\u00eb \u00e7\u00ebshtjes kroate, t\u00eb zgjidhet edhe \u00e7\u00ebshtja shqiptare, t\u00eb pakt\u00ebn n\u00eb kuadrin e nj\u00eb autonomie edhe pse aspirat\u00eb kryesore mbetej bashkimi me Shqip\u00ebrin\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb u krijuan edhe shoqata e organizata t\u00eb ndryshme ilegale, si ato me emrat \u201cKosmet\u201d, \u201cBesa\u201d etj.<\/p>\n
Nj\u00eb nga format e veprimtaris\u00eb ilegale ishte edhe shp\u00ebrndarja e afisheve n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, me an\u00eb t\u00eb t\u00eb cilave rinia dhe student\u00ebt shqiptar\u00eb, n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb d\u00ebnonin zbatimin e reform\u00ebs agrare dhe kolonizimin, kurse, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr i b\u00ebnin thirrje popullit shqiptar q\u00eb t\u00eb mos i braktisin trojet e veta. Fshatar\u00ebt shqiptar\u00eb kund\u00ebrshtuan me forc\u00eb gati t\u00eb gjitha aksionet p\u00ebr mbledhjen e arm\u00ebve q\u00eb nd\u00ebrmori regjimi i Beogradit n\u00eb trojet shqiptare.<\/p>\n
P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebsaj, Sanxhaku ishte nj\u00eb mjedis multietnik multifetar dhe multikulturor, mjedis i ngarkuar me konflikte t\u00eb trash\u00ebguara nga e kaluara. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb vrasjet e nd\u00ebrsjella nd\u00ebrmjet serb\u00ebve dhe mysliman\u00ebve u nd\u00ebrpren\u00eb vet\u00ebm n\u00eb vitin 1929, kur \u00e7eta e fundit ka\u00e7ake u d\u00ebbua nga kjo pjes\u00eb e Serbis\u00eb, por raste sporadike t\u00eb aktiviteteve t\u00eb tyre ka pasur deri n\u00eb fillim t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore.<\/p>\n
Sipas t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb cilat posedon Muzeu n\u00eb Pazar t\u00eb Ri, ky qytet n\u00eb periudh\u00ebn n\u00eb me t\u00eb dy Luft\u00ebrave Bot\u00ebrore, p\u00ebrve\u00e7 nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb madh t\u00eb (150) lokaleve tregtare, numri i zejtar\u00ebve ka qen\u00eb mjaft i madh, edhe pse kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb pazhvilluara. N\u00eb Pazar t\u00eb Ri, po ashtu n\u00eb mes t\u00eb dy Luft\u00ebrave Bot\u00ebrore numri i zanatlinjve ishte: 34 berber\u00eb, 28 rrobaqep\u00ebs, 33 k\u00ebpuc\u00ebtar\u00eb, 13 mitanxhinj, 10 abaxhinj, 11 drur\u00ebpunues, 8 tasaxhi, 10 briskpunues, 5 kolar\u00eb, 7 ahxhinj, 2 sahanxhinj, 6 qeleshepunues, 4 nanlapunues, 2 kujunxhinj, 4 kazanxhinj, 2 bojaxhi, 2 samarxhinj, 11 mullis etj.<\/p>\n
(Artikulli \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e punimit t\u00eb Masterit \u201d Roli diplomatik i Aqif Blyt\u00ebs n\u00eb mbrojtjen e Pazarit t\u00eb Ri\u201d)
\nVijon: Sanxhaku Lindor dhe Lufta e Dyt\u00eb Bot\u00ebrore<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Sa m\u00eb larg shkollave dhe kultur\u00ebs s\u00eb pushtuesit p\u00ebr popullin ishte m\u00eb mir\u00eb, ishte bindja e popullat\u00ebs myslimane (shqiptare e boshnjake). Por edhe ata q\u00eb kishin d\u00ebshir\u00eb t\u2019i shkollonin f\u00ebmij\u00ebt e tyre, nuk kan\u00eb pasur mund\u00ebsi materiale. Ismet Azizi Me gjith\u00eb pasurit\u00eb e m\u00ebdha natyrore dhe vitalitetit t\u00eb popullsis\u00eb, n\u00eb trojet e banuara me shqiptar\u00eb […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":29795,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":{"0":"post-29794","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-lajme"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29794","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=29794"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29794\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media\/29795"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=29794"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=29794"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=29794"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}