Menj\u00ebher\u00eb pas mbarimit t\u00eb luft\u00ebs kishte nj\u00eb optimiz\u00ebm t\u00eb madh p\u00ebr t\u00eb ardhmen e Kosov\u00ebs. U \u00e7liruam nga okupatori dhe kishim mb\u00ebshtetjen e fuqive demokratike t\u00eb bot\u00ebs. Ndihmat vinin nga \u00e7do an\u00eb. U ndjente nj\u00eb shpres\u00eb dhe g\u00ebzim kolektiv i pa par\u00eb nd\u00ebr gjeneratat tona, e krahasuar nga aspekti historik ndoshta vet\u00ebm me shpalljen e pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. N\u00eb fakt ishte nj\u00eb p\u00ebrmbushje e atij g\u00ebzimi historik t\u00eb cunguar t\u00eb vitit 1912. G\u00ebzimi ishte tep\u00ebr i arsyesh\u00ebm, sepse pa marr\u00eb parasysh t\u00eb drejtat tona, vuajtjet, posht\u00ebrimet dhe vrasjet, ne si popull ishim t\u00eb pa p\u00ebrgatitur p\u00ebr t\u00eb luftuar t\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr \u00e7lirimin ton\u00eb dhe vet\u00ebm kur politika gjenocide e Millosheviqit u nd\u00ebrkomb\u00ebtarizua filloj mobilizimi i bot\u00ebs demokratike p\u00ebr nj\u00eb p\u00ebrgjigje adekuate ndaj Serbis\u00eb. Shpresa ishte q\u00eb t\u00eb \u00e7lirohemi nga dhuna por \u00ebndrra ishte t\u00eb \u00e7lirohemi nga Serbia. N\u00eb ato vite ne pranonim edhe protektorat nd\u00ebrkomb\u00ebtar edhe kompromise tjera. Nj\u00eb konglomerat faktor\u00ebsh ishte n\u00eb favorin ton\u00eb, ishin vitet pas gjenocidit t\u00eb tmerrsh\u00ebm n\u00eb Ruand dhe mos reagimi adekuat nd\u00ebrkomb\u00ebtar, blloku komunist u rr\u00ebzua dhe doli nj\u00eb Rusi mjaft\u00eb e dob\u00ebsuar q\u00eb nuk kishte pesh\u00ebn dhe ndikimin diplomatik dhe ushtarak t\u00eb m\u00ebparsh\u00ebm, \u00e7ka ishte gjithashtu e r\u00ebnd\u00ebsishme, Rusin dhe Serbin i ndanin gjeografikisht shtetet q\u00eb nuk ishin m\u00eb aleat t\u00eb paktit t\u00eb Varshav\u00ebs. Mandej, jo pak ndihmoj edhe vrazhd\u00ebsia dhe jo shkatht\u00ebsia diplomatike e Millosheviqit. Nj\u00eb faktor tjet\u00ebr p\u00ebr mua i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, ishte edhe profili dhe bot\u00ebkuptimet politike t\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsve t\u00eb shteteve per\u00ebndimore, po e mare si shembull Ollbrajtin dhe historin\u00eb e saj me kampet e p\u00ebrq\u00ebndrimit. Gjith\u00eb k\u00ebto faktor mund\u00ebsuan p\u00ebrshpejtimin e \u00e7lirimit ton\u00eb, t\u00ebrheqjen e plot\u00eb t\u00eb forcave serbe dhe n\u00eb fund shpalljen e pavar\u00ebsis\u00eb. Shikuar nga priza historike, dob\u00ebsia e Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb at\u00eb koh\u00eb dhe nga aspekti gjeopolitik, pavar\u00ebsia jon\u00eb e plot\u00eb ka pas shum\u00eb pak gjasa t\u00eb ndodhe por ja q\u00eb ndodhi dhe m\u00eb n\u00eb fund edhe ne kishim nj\u00eb fat historik q\u00eb na buz\u00ebqeshi.
\nNacionalizmi dhe lufta zakonisht kompakt\u00ebson nj\u00eb shoq\u00ebri, e b\u00ebn\u00eb m\u00eb kohezive dhe zvog\u00eblon jo barazin\u00eb sidomos at\u00eb ekonomike. Pas luft\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb bot\u00ebrore vendet per\u00ebndimore p\u00ebrjetuan nj\u00eb rritje ekonomike t\u00eb pa par\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb n\u00eb historin\u00eb ekonomike t\u00eb bot\u00ebs. K\u00ebto shtete zhvilluan programet e tyre zhvillimore dhe fillimisht edhe me ndihm\u00ebn e SHBA, p\u00ebrmes planit Marshall, por m\u00eb shum\u00eb me programet e veta arrit\u00ebn zhvillim ekonomik q\u00eb mund\u00ebsuan nj\u00eb mir\u00ebqenie sociale m\u00eb t\u00eb lart\u00eb n\u00eb bot\u00eb. Bruto Produkti Vendor (BPV) ishte p\u00ebr shum\u00eb vite mbi 5% e kishte vende dhe vite q\u00eb ishte mbi 8%. K\u00ebto shifra u tejkaluan m\u00eb von\u00eb vet\u00ebm nga vendet e Azis\u00eb Lindore pasi gjet\u00ebn nj\u00eb treg t\u00eb madh n\u00eb Per\u00ebndim. Rritje ekonomike t\u00eb q\u00ebndrueshme dhe t\u00eb lart\u00eb pa rritje t\u00eb popullat\u00ebs n\u00eb ekonomin industriale \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb e ndoshta e pamundur t\u00eb realizohet. Vendet evropiane dhe SHBA p\u00ebrjetuan rritje t\u00eb popullat\u00ebs pas luft\u00ebs. Kjo, s\u00eb bashku me programet zhvillimore, politika ekonomike adekuate, korrupsion t\u00eb ulet, sundimin e ligjit dhe shteti funksional mund\u00ebsuan zhvillimin e hovsh\u00ebm t\u00eb tyre. Deri n\u00eb 2008 (Kriza e dyt\u00eb e madhe ekonomike) nj\u00eb nga 5 shtetet n\u00eb bot\u00eb kane pas rritje ekonomike m\u00eb t\u00eb madhe se 7%. Afrika \u00ebsht\u00eb kontinenti i fundit me radh\u00eb q\u00eb po p\u00ebrjeton rritje ekonomike t\u00eb p\u00ebrshpejtuar edhe pas 2008. N\u00eb shum\u00eb shtete afrikane BPV \u00ebsht\u00eb m\u00eb e madhe se 7%, nd\u00ebrsa mesatarja p\u00ebr t\u00ebr\u00eb kontinentin \u00ebsht\u00eb 3.7% p\u00ebr vitin 2017, p\u00ebraf\u00ebrsisht sa Kosova. Ngadal\u00ebsimi i rritjes s\u00eb BPV s\u00eb p\u00ebrgjithshme n\u00eb vendet e zhvilluara nuk do jet\u00eb m\u00eb mas\u00eb e vler\u00ebsimit ekonomik por do jet\u00eb BVP p\u00ebr banor\u00eb, sepse \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb prodhimi vjetor p\u00ebr krye banori t\u00eb mos ulet n\u00eb kushte kur prodhimi i p\u00ebrgjithsh\u00ebm nuk mund t\u00eb rrit\u00ebt kur ka munges\u00eb t\u00eb rritjes s\u00eb fuqis\u00eb pun\u00ebtore. Ekonomia digjitale me robotik dhe inteligjenc\u00eb artificiale t\u00eb avancuar mund t\u00eb ket\u00eb dinamik tjet\u00ebr por nuk jemi ende aty.
\nPo \u00e7ka ndodhi me Kosov\u00ebn n\u00eb k\u00ebto 20 vjet. Rritja ekonomike e jon\u00eb ka qen\u00eb tep\u00ebr e pamjaftueshme, mezi \u00ebsht\u00eb arritur BPV deri n\u00eb p\u00ebraf\u00ebrsisht 4%, nd\u00ebr vite ka qen\u00eb edhe shum\u00eb m\u00eb i ul\u00ebt. Sipas vler\u00ebsimit t\u00eb ekonomist\u00ebve kjo rritje duhet t\u00eb vazhdoj p\u00ebr 30-40 vjet q\u00eb t\u00eb p\u00ebrafrohemi me vendet e zhvilluara me kusht q\u00eb t\u00eb mos nd\u00ebrrojn\u00eb raportet e tanishme. Por edhe kjo ka pak t\u00eb ngjar\u00eb sepse ekonomia, me investime t\u00eb reja teknologjike, shum\u00eb m\u00eb e zhvilluar n\u00eb k\u00ebto vende krijon p\u00ebrpar\u00ebsi komparative n\u00eb shum\u00eb fusha n\u00eb krahasim me vendin ton\u00eb. Mandej, numri i madh i rinis\u00eb dhe i t\u00eb papun\u00ebve si fuqi pun\u00ebtore e lire shum\u00eb shpejt po shuhet. Kjo ka qen\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr p\u00ebrpar\u00ebsit\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha q\u00eb kemi pasur n\u00eb t\u00ebrheqjen e investimeve direkte t\u00eb huaja.
\nNe kemi pasur \u00e7do mund\u00ebsi t\u00eb p\u00ebrjetojm\u00eb rritje ekonomike shum\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe. Kemi pasur fuqi pun\u00ebtore t\u00eb bollshme, rritja e popullat\u00ebs akoma \u00ebsht\u00eb m\u00eb e madhja n\u00eb kontinent, af\u00ebrsia gjeografike, popullata relativisht e shkolluar n\u00eb krahasim me vendet Afrikane, remitencat nd\u00ebr m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr krye banori n\u00eb bot\u00eb, ndihmat financiare jo t\u00eb vogla nd\u00ebrkomb\u00ebtare si dhe infrastruktur\u00eb shum\u00eb m\u00eb t\u00eb zhvilluar se vendet Afrikane. T\u00eb dal\u00eb nga lufta me ekonomi tep\u00ebr t\u00eb dob\u00ebt, ka qen\u00eb radha jon\u00eb q\u00eb t\u00eb b\u00ebjm\u00eb zhvillim t\u00eb hovsh\u00ebm ekonomik si\u00e7 kan\u00eb b\u00ebr\u00eb shum\u00eb shtete n\u00eb bot\u00eb. Dritarja e mund\u00ebsive ekonomike nuk do mbet\u00ebt e hapur gjithnj\u00eb. N\u00eb nd\u00ebrkoh\u00eb, rinia jon\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb po ik nga shteti, humbja e shpres\u00ebs \u00ebsht\u00eb e madhe dhe kjo p\u00ebr shum\u00eb arsye, indinjimi i madh me faktor\u00ebt politik, sh\u00ebndet\u00ebsi me sh\u00ebrbime t\u00eb pamjaftueshme dhe t\u00eb dob\u00ebta, sektori i edukimit me kualitet t\u00eb dob\u00ebt, me papun\u00ebsi akoma m\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb Evrop\u00eb dhe nd\u00ebr m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb bot\u00eb si dhe me shkall\u00eb t\u00eb korrupsionit nd\u00ebr m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhat\u00eb n\u00eb Evrop\u00eb. A \u00ebsht\u00eb kjo Kosov\u00eb q\u00eb e kemi paramenduar kur u \u00e7liruam. A \u00ebsht\u00eb kjo Kosov\u00eb q\u00eb \u00ebnd\u00ebrruan qindra mij\u00ebra shqiptar nd\u00ebr shekuj e q\u00eb luftuan, u syrgjynos\u00ebn, e humb\u00ebn jet\u00ebn p\u00ebr k\u00ebt\u00eb Kosov\u00eb. N\u00eb vitin 2000, po t\u00eb thoshte dikush se ne do zhvilloheshim m\u00eb ngadal\u00eb se shum\u00eb vende Afrikane do e kishim shpallur t\u00eb \u00e7mendur, por ja q\u00eb po ndodh. Dhe k\u00ebsaj radhe, p\u00ebr fajin ton\u00eb e jo p\u00ebr shkak t\u00eb padrejt\u00ebsive t\u00eb ndonj\u00eb konference paq\u00ebsore nd\u00ebrkomb\u00ebtare.
\nMos rritja apo zvog\u00eblimi i fuqis\u00eb pun\u00ebtore akoma pa arritur nj\u00eb zhvillim adekuat ekonomik do jet\u00eb shkat\u00ebrrimtare p\u00ebr t\u00eb ardhmen ton\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kurth q\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb e shtr\u00ebngon qaf\u00ebn ton\u00eb t\u00eb brisht\u00eb.
\nPse ndodhi kjo? P\u00ebrgjigjja e menj\u00ebhershme dhe proksimale do ishte se politikan\u00ebt tan\u00eb jan\u00eb t\u00eb korruptuar, se nuk kan\u00eb qa kok\u00ebn p\u00ebr zhvillim t\u00eb vendit por vet\u00ebm p\u00ebr p\u00ebrfitim p\u00ebr vete dhe t\u00eb af\u00ebrmit e tyre, se jan\u00eb t\u00eb pa p\u00ebrgatitur t\u00eb udh\u00ebheqin shtetin, se kan\u00eb kapur shtetin, etj., etj. Por p\u00ebrgjigjja burimore e ultimative \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e komplikuar.
\nN\u00eb fakt k\u00ebto jan\u00eb pasoja t\u00eb dukurive m\u00eb t\u00eb thella shoq\u00ebrore dhe biologjike.
\nNe e fituam shtetin e shum\u00eb pritur dhe t\u00eb vonuar n\u00eb kushte t\u00eb caktuara historike dhe social- psikologjike. Pa pandehur, t\u00eb m\u00ebsuar me shekuj t\u00eb luftojm\u00eb shtetin pushtues duhej t\u00eb nd\u00ebrtojm\u00eb vet\u00eb shtetin. Ne nuk kemi memorie historike t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb shtetin ton\u00eb autokton. Kishin kaluar shum\u00eb shekuj kur kemi pasur principatat feudale q\u00eb n\u00eb fakt nuk kan\u00eb qen\u00eb shtete t\u00eb mir\u00ebfillta por m\u00eb shum\u00eb prona private t\u00eb aristokracis\u00eb s\u00eb at\u00ebhershme. Numri m\u00eb i madh i elit\u00ebs son\u00eb intelektuale nd\u00ebr shekuj u shkollua dhe ndihmoj nd\u00ebrtimin dhe forcimin e perandorive dhe shteteve t\u00eb huaja. Mandej, gjat\u00eb dallg\u00ebve t\u00eb m\u00ebdha historike shpesh jemi gjetur n\u00eb an\u00ebn e gabuar t\u00eb historis\u00eb. Rasti m\u00eb i fundit ka qen\u00eb kur n\u00eb luft\u00ebn e dyt\u00eb bot\u00ebrore nj\u00eb pjesa e madhe e intelektualeve tan\u00eb u rreshtuan, ndihmuan apo ishin ambivalent ndaj pushtimit fashist. N\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb apo tjet\u00ebr ndihmuan mbisundimin e l\u00ebvizjes komuniste dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb gjasat p\u00ebr rezistenc\u00eb t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb t\u00eb ndihmuar nga per\u00ebndimi mungoi dhe Kosova u nda p\u00ebrs\u00ebri nga Shqip\u00ebria dhe ajo vet mbeti n\u00eb sundim diktatorial. Greqia shp\u00ebtoi p\u00ebr fije peri. Pas luft\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb bot\u00ebrore num\u00ebr i madh i intelektual\u00ebve t\u00eb paket q\u00eb kishim n\u00eb Kosov\u00eb u vran\u00eb, emigruan apo u internuan. P\u00ebrs\u00ebri kishte nd\u00ebrprerje t\u00eb nj\u00eb tradit\u00eb sa do t\u00eb vog\u00ebl intelektuale t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebrie civilizuese. Numri i intelektual\u00ebve apo n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi njer\u00ebzve t\u00eb shkolluar filloji ngadal\u00eb t\u00eb rrit\u00ebt dhe sidomos pas themelimit t\u00eb Universitetit t\u00eb Prishtin\u00ebs, ky proces u p\u00ebrshpejtua. Se sa i qen\u00ebsish\u00ebm dhe i nevojsh\u00ebm ky proces ka qen\u00eb p\u00ebr Kosov\u00ebn mjafton t\u00eb ceket se n\u00eb vitin 1945, n\u00ebn 5% e popullat\u00ebs n\u00eb Kosove dinte shkrim lexim, nd\u00ebrsa n\u00eb Angli n\u00eb vitin 1700 gati 50%, nd\u00ebrsa n\u00eb Amsterdam 70%. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, ne ishim n\u00eb pjes\u00ebn e Evrop\u00ebs ku me shekuj nuk shfryt\u00ebzuam shtypshkronj\u00ebn e Gutenbergut, nuk p\u00ebrjetuam Rilindjen Evropiane dhe Revolucionin Industrial. Erdh\u00ebn vitet e 80ta t\u00eb demonstratave dhe mandej shp\u00ebrb\u00ebrja e Jugosllavis\u00eb dhe themelimi i LDK si l\u00ebvizje gjith\u00eb popullore. Ibrahim Rugova me intelektual tjer\u00eb u rreshtua n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb drejt\u00eb dhe t\u00eb plot\u00eb me Per\u00ebndimin dhe e b\u00ebri t\u00eb mundshme q\u00eb Kosova t\u00eb perceptohet si pjes\u00eb e mundshme e influenc\u00ebs per\u00ebndimore. Por duhej edhe nj\u00eb shtyrje. Ne nuk ishim as Indi e Gandit as ndonj\u00eb faktor tep\u00ebr i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm strategjik p\u00ebr SHBA q\u00eb vet\u00ebm me protesta paq\u00ebsore t\u00eb zgjonim reaksion zingjiror deri n\u00eb sulm t\u00eb nj\u00eb shteti zyrtarisht sovran t\u00eb Serbis\u00eb. Th\u00ebn\u00eb tro\u00e7, duhej luft\u00eb, duhej rezistenc\u00eb e armatosur, duhej gjak i derdhur si prov\u00eb se liria jon\u00eb \u00ebsht\u00eb e \u00e7muar deri n\u00eb sakrific\u00ebn sublime ton\u00ebn. E k\u00ebt\u00eb e realizoj U\u00c7K. Por, u l\u00ebshua rasti q\u00eb ta kemi nj\u00eb l\u00ebvizje gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse t\u00eb rezistenc\u00ebs s\u00eb armatosur si\u00e7 ishte rasti me Kroacin\u00eb e Tugjmanit. Kjo ndarje q\u00eb ndodhi n\u00eb popullin ton\u00eb na ka ndjekur dhe do t\u00eb na ndjek p\u00ebr koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb pas luft\u00ebs. Pas \u00e7lirimit, nj\u00eb pjes\u00eb e mir\u00eb e kapitalit intelektual t\u00eb Kosov\u00ebs (aq sa kishte) nuk u angazhua n\u00eb politik n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb direkte. Nuk e mor\u00ebm seriozisht faktin se zhvillimi i shtetit \u00ebsht\u00eb i pamundur pa politik dhe pa parti politike t\u00eb p\u00ebrgjegjshme. N\u00eb pushtet erdh\u00ebn njer\u00ebz me kultur\u00eb t\u00eb nderit dhe vlera ekzistenciale (Ingelhart) t\u00eb shprehura.
\nN\u00eb fakt, n\u00eb Kosov\u00eb, ne gati gjith\u00eb jemi me kultur\u00eb t\u00eb nderit. Mbrojtja e familjes, t\u00eb menduarit e shprehur me emocione, t\u00eb gatsh\u00ebm p\u00ebr ballafaqim fizik, mbrojtja e nderit nga cenimet verbale, paraprirje p\u00ebr hyrje n\u00eb situata t\u00eb rrezikshme dhe shfryt\u00ebzimi i rastit p\u00ebr p\u00ebrfitim t\u00eb shpejt\u00eb dhe afatshkurt\u00ebr jan\u00eb karakteristika tipike p\u00ebr nj\u00eb shoq\u00ebri me kultur\u00eb nderi apo me vlera ekzistenciale p\u00ebr dallim nga shoq\u00ebrit\u00eb me vlera vet\u00eb-ekspresioniste. Kjo kultur\u00eb krijohet p\u00ebr koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb karakteristike p\u00ebr shoq\u00ebri q\u00eb kan\u00eb p\u00ebrjetuar dhe p\u00ebrjetojn\u00eb situata ku cenohet dhe\/apo perceptohet cenimi i siguris\u00eb s\u00eb tyre ekzistenciale si dhe me gjendje varf\u00ebrie. Kjo kultur\u00eb, n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, mendohet se \u00ebsht\u00eb mekaniz\u00ebm mbrojt\u00ebs p\u00ebr mbijetes\u00eb. N\u00eb kushte t\u00eb v\u00ebshtira duhet t\u00eb mbijetosh duke shfryt\u00ebzuar \u00e7do rast q\u00eb t\u00eb epet p\u00ebr t\u00eb rritur gjas\u00ebn e mbijetes\u00ebs. N\u00eb kushte t\u00eb cenimit ekzistencial nuk ke luksin t\u00eb filozofosh por t\u00eb veprosh sepse nuk mbijeton. Kjo paraprije nuk ndryshon vet\u00ebm sjelljen fizike por edhe m\u00ebnyr\u00ebn e t\u00eb menduarit dhe struktur\u00ebn e vlerave dhe normave n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri. Nj\u00eb nd\u00ebr karakteristikat psikologjike t\u00eb njeriut me k\u00ebto vlera \u00ebsht\u00eb edhe krijimi i rrethi t\u00eb ngusht\u00eb e lojal t\u00eb njer\u00ebzve si\u00e7 jan\u00eb familja e ngusht\u00eb dhe e gjer\u00eb si dhe shoke t\u00eb ngusht\u00eb me t\u00eb cil\u00ebt t\u00eb ka p\u00ebrpjekur jeta. Pak ka besim p\u00ebr zgjerimin e rrethit t\u00eb kooperimit me njer\u00ebz tjer\u00eb p\u00ebr ve\u00e7 n\u00eb raste t\u00eb ve\u00e7anta dhe specifike. N\u00eb kushte t\u00eb skamjes, edhe po deshe nuk mundesh t\u00eb kujdesesh p\u00ebr rreth t\u00eb gjer\u00eb, por duhet p\u00ebrqendruar tek vetja, familja dhe fisi p\u00ebr t\u00eb rrit gjas\u00ebn e mbijetes\u00ebs. Kjo mend\u00ebsi ka qen\u00eb forma e zakonshme (difolte) e gjith\u00eb popujve n\u00eb bot\u00eb q\u00eb prej evoluimit t\u00eb Homo Sapiens-it. Duhej mbijetuar klani e fisi. Kjo mend\u00ebsi nuk krijohet me p\u00ebrpjekje t\u00eb vet\u00ebdijshme, por n\u00eb n\u00ebnvet\u00ebdije, me emocione dhe instinkte bazike.
\nKooperimi nuk ka qen\u00eb problem n\u00eb mes t\u00eb njer\u00ebzve me lidhje gjaku deri t\u00eb formimi i fiseve por pas shfaqjes s\u00eb agrikultur\u00ebs dhe krijimit t\u00eb rezervave t\u00eb ushqimit, gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb njer\u00ebz kan\u00eb jetuar s\u00eb bashku pa pasur lidhje gjaku dhe k\u00ebtu \u00ebsht\u00eb shfaqur nevoja e krijimit t\u00eb mekanizmave t\u00eb reja shoq\u00ebrore dhe kulturore p\u00ebr t\u00eb mund\u00ebsuar kooperimin n\u00eb mes t\u00eb njer\u00ebzve t\u00eb huaj. Nga aspekti shoq\u00ebror, jan\u00eb ndarja e pun\u00ebve n\u00eb kasta udh\u00ebheq\u00ebse me detyr\u00eb kryesore t\u00eb ofroj mbrojtje fizike dhe te kasta e prodhuesve e sh\u00ebrbyesve, nd\u00ebrsa nga aspekti kulturor, jan\u00eb religjionet q\u00eb nga ato primitive deri te ato monoteiste. Religjionet kan\u00eb qen\u00eb dinamika tep\u00ebr t\u00eb fuqishme kulturore q\u00eb mund\u00ebsuan n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe pacifikimin dhe kooperimin brenda nj\u00eb shoq\u00ebrie duke i dh\u00ebn\u00eb kast\u00ebs udh\u00ebheq\u00ebse t\u00eb drejt\u00ebn hyjnore p\u00ebr qeverisje. N\u00eb koh\u00ebn e mesjet\u00ebs evropiane, n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe r\u00ebnd\u00ebsia e fiseve u shua dhe u z\u00ebvend\u00ebsua me feudaliz\u00ebm ku aristokrat\u00ebt kishin nj\u00eb rol mbrojt\u00ebs dhe mbik\u00ebqyr\u00ebs ndaj fshatar\u00ebve. Por n\u00eb shum\u00eb regjione t\u00eb bot\u00ebs fiset mbet\u00ebn dhe vazhdojn\u00eb t\u00eb jen\u00eb akoma struktura shoq\u00ebrore q\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb organizimin bazik t\u00eb vlerave dhe normave t\u00eb shoq\u00ebrive.
\nMe fillimin e revolucionit industrial dhe rritjes s\u00eb produktivitetit dhe pasuris\u00eb, fillimisht, Evropa filloj t\u00eb dal\u00eb nga bota maltusiane dhe ndarjet e pun\u00ebve ndryshuan n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb shum\u00eb t\u00eb shpejt\u00eb dhe drastike. Filloj epoka e sekularizimit dhe nd\u00ebrtimit t\u00eb komb-shteteve me p\u00ebrgjegj\u00ebsi t\u00eb zgjeruar dhe sundimit m\u00eb t\u00eb madh t\u00eb ligjit, filloj t\u00eb bie r\u00ebnd\u00ebsia e religjionit dhe t\u00eb rrit\u00ebt besimi n\u00eb shtet. Sot, ku mbi gjysma e popullatave n\u00eb shum\u00eb vende t\u00eb Evrop\u00ebs per\u00ebndimore nuk besojn\u00eb n\u00eb religjione tradicionale, shteti dhe kooperimi i brendsh\u00ebm p\u00ebrmbush kushtet dhe nevojat e shumic\u00ebs s\u00eb popullatave t\u00eb tyre p\u00ebr nj\u00eb mir\u00ebqenie t\u00eb lart\u00eb. Ky besim n\u00eb shtet nuk u krijua shpejt e leht\u00eb, kan\u00eb qen\u00eb shekuj t\u00eb t\u00ebr\u00eb t\u00eb mbushura me luft\u00eb e vuajtje por sot ky besim \u00ebsht\u00eb i ingranuar thell\u00eb n\u00eb kultur\u00ebn e tyre. Ka r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb madhe, q\u00eb shumica e tyre e perceptojn\u00eb shtetin e tyre si garantuesin m\u00eb t\u00eb madh t\u00eb mir\u00ebqen\u00ebs s\u00eb tyre, nuk \u00ebsht\u00eb fisi apo rrethi i ngusht\u00eb i shok\u00ebve por gjith\u00eb shoq\u00ebria sepse ky bashkim krijon mund\u00ebsi p\u00ebr nj\u00eb nivel shum\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb p\u00ebrparimit t\u00eb shoq\u00ebrive t\u00eb tyre. Kjo nuk ka qen\u00eb e leht\u00eb t\u00eb arrihet, dhe n\u00eb fakt pak jan\u00eb shtete q\u00eb kan\u00eb k\u00ebt\u00eb besim t\u00eb lart\u00eb t\u00eb krijuar n\u00eb kombet e tyre. Perceptimi i rrethit se kush jemi Ne dhe kush Ata (t\u00eb huaj, kund\u00ebrshtaret) \u00ebsht\u00eb zgjeruar nga familja te komb-shtetet.
\nPse \u00ebsht\u00eb kaq e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb krijohet ky besim? Perceptimi se kush jemi Ne dhe Ata ka nj\u00eb baz\u00eb t\u00eb fuqishme evolutive dhe \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse e natyr\u00ebs s\u00eb njeriut. Ky perceptim ndihmoj bashk\u00ebsit\u00eb e ndryshme njer\u00ebzore p\u00ebr mbijetes\u00eb q\u00eb nga krijimi i njeriut modern, por p\u00ebrderisa ka qen\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb periudhat e ndryshme historike ku bashk\u00ebsit\u00eb kan\u00eb qen\u00eb zakonisht familjare, n\u00eb jet\u00ebn e sotme n\u00eb shtete, \u00ebsht\u00eb burim i shum\u00eb fenomeneve negative.
\nKlasifikimi i njer\u00ebzve n\u00eb Ne dhe Ata ka rr\u00ebnj\u00eb t\u00eb thell\u00eb biologjike. Me miliona vite humanoid\u00ebt dhe human\u00ebt kan\u00eb luftuar n\u00eb mes grupeve. Vet\u00ebm grupet m\u00eb t\u00eb fuqishme dhe mir\u00eb t\u00eb organizuara, lojale me nj\u00ebri tjetrin, t\u00eb gatsh\u00ebm p\u00ebr sakrific\u00eb maksimale, kan\u00eb mundur t\u00eb mbijetojn\u00eb duke eliminuar edhe fizikisht kund\u00ebrshtar\u00ebt. Ne jemi gjith\u00eb pasardh\u00ebs t\u00eb k\u00ebtyre dinamikave shoq\u00ebrore. K\u00ebrkimi dhe identifikimi efikas i shenjave dalluese n\u00eb mes njer\u00ebzve ka qen\u00eb p\u00ebrpar\u00ebsi p\u00ebr mbijetes\u00eb. Nj\u00eb eksperiment me f\u00ebmij\u00eb t\u00eb shkoll\u00ebs fillore n\u00eb vitet e 60-ta t\u00eb shekullit t\u00eb kaluar \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i njohur. F\u00ebmij\u00ebt, shok\u00eb t\u00eb klasave, jan\u00eb ndar\u00eb n\u00eb dy grupe p\u00ebr t\u00eb luajtur loj\u00ebra t\u00eb ndryshme dhe i kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb fanella me ngjyr\u00eb t\u00eb ndryshme, i kan\u00eb l\u00ebn\u00eb pa mbik\u00ebqyrje dhe nuk \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrhy fare, f\u00ebmij\u00ebt kan\u00eb mb\u00ebrri deri n\u00eb faz\u00ebn e kacafytjeve fizike n\u00eb mes grupeve me fanella t\u00eb ndryshme. Ka mjaftuar dallimi n\u00eb ngjyr\u00eb t\u00eb fanell\u00ebs q\u00eb t\u00eb identifikohet kush \u00ebsht\u00eb mik e kush armik edhe pse ishin shoke klase. K\u00ebso lloj eksperimentesh dhe observimesh ka me qindra n\u00eb literatur\u00eb por k\u00ebto fenomene ndar\u00ebse edhe i v\u00ebrejm\u00eb n\u00eb jet\u00ebn e p\u00ebrditshme, si p.sh. qytetar e katundar, luft\u00ebtar e zoragji, i bardhe e i zi, i partis\u00eb sime dhe hiqat etj. Kjo ndarje b\u00ebn\u00eb ndryshim t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e t\u00eb menduarit. P\u00ebr pjes\u00ebtar\u00ebt e grupit ton\u00eb n\u00eb kemi mendim favorizues, besim t\u00eb madh n\u00eb njeri tjetrin, kur b\u00ebjn\u00eb gabime mundohemi t\u00eb i minimizojm\u00eb dhe arsyetojm\u00eb apo fare t\u00eb i neglizhojm\u00eb nd\u00ebrsa p\u00ebr Ata kemi paragjykime t\u00eb pabazuara n\u00eb fakte, nuk i besojm\u00eb, dob\u00ebsit\u00eb e tyre i st\u00ebrmadhojm\u00eb dhe veprimet e mira apo t\u00eb drejta t\u00eb tyre i neglizhojm\u00eb.
\n\u00c7far\u00eb nd\u00ebrlidhje kjo natyr\u00eb njer\u00ebzore ka me besimin n\u00eb shtet? N\u00eb \u00e7oft\u00eb se shumica e pjes\u00ebtar\u00ebve t\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebrie identifikojn\u00eb shtetin dhe kombin si mas\u00eb apo kufij dallues m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb ndarjen mes Neve dhe Atyre at\u00ebher\u00eb edhe paraprirja p\u00ebr veprimet q\u00eb i b\u00ebjm\u00eb jan\u00eb m\u00eb shum\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb mir\u00ebqenies s\u00eb kombit por n\u00eb qoft\u00eb se rrethi apo shenja identifikuese p\u00ebr ndarje n\u00eb mes Neve dhe Atyre p\u00ebr nj\u00eb shoq\u00ebri \u00ebsht\u00eb rrethi i ngusht\u00eb i familjareve, fisit dhe miqve, at\u00ebher\u00eb veprimet e tyre kan\u00eb predispozit\u00eb t\u00eb favorizojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb k\u00ebt\u00eb rreth. Ky grup i fundit n\u00eb politike do ket\u00eb gjas\u00eb m\u00eb shum\u00eb t\u00eb b\u00ebj\u00eb veprime q\u00eb karakterizohen me nepotiz\u00ebm, kroniz\u00ebm dhe korrupsion. Por ky grup do karakterizohet edhe me veprime t\u00eb dit\u00ebp\u00ebrditshme jet\u00ebsore si p.sh. mosmir\u00ebmbajtja adekuat\u00eb e pasuris\u00eb shoq\u00ebrore, hajni n\u00eb pasurin\u00eb shtet\u00ebrore por edhe privat\u00eb te t\u00eb tjer\u00ebt, mos rruajtja e ambientit, etj. Natyrisht, \u00e7do komb p\u00ebr t\u00eb rritur gjasat p\u00ebr p\u00ebrparim duhet t\u00eb ket\u00eb m\u00eb shum\u00eb njer\u00ebz q\u00eb identifikojn\u00eb shtetin si nocion sublim bashkimi dhe kooperimi. Si duket nj\u00eb num\u00ebr i madh i qytetar\u00ebve n\u00eb Evrop\u00ebn per\u00ebndimore kan\u00eb k\u00ebt\u00eb ndjejn\u00eb identifikimi dhe besimi n\u00eb shtet. Por shumica e pjes\u00ebtar\u00ebve t\u00eb popujve n\u00eb bot\u00eb nuk e kan\u00eb k\u00ebt\u00eb identifikim dhe besim n\u00eb shtet. Si\u00e7 duket edhe tek ne \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjta gjendje.
\nA ka shpres\u00eb p\u00ebr ndryshim? Njeriu ka nj\u00eb ndjenj\u00eb shum\u00eb t\u00eb zhvilluar p\u00ebr drejt\u00ebsi dhe padrejt\u00ebsi, edhe kjo \u00ebsht\u00eb natyr\u00eb e njeriut, thell\u00eb e ingranuar n\u00eb gjenet tona. K\u00ebt\u00eb m\u00eb s\u00eb mire e kan\u00eb d\u00ebshmuar eksperimente t\u00eb shumta shum\u00eb t\u00eb njohura n\u00eb fush\u00ebn e ekonomis\u00eb dhe psikologjis\u00eb, si ato me loj\u00ebrat e ashtuquajtura t\u00eb diktatorit dhe t\u00eb ultimatumit. Robert Axelrod me bashk\u00ebpun\u00ebtor d\u00ebshmoji, te eksperimenti q\u00eb quhet dilema e t\u00eb burgosurve, se m\u00ebnyra m\u00eb e mir\u00eb p\u00ebr kooperim n\u00eb mes njer\u00ebzve q\u00eb kan\u00eb interaksione t\u00eb vazhdueshme \u00ebsht\u00eb strategjia -ma b\u00ebn\u00eb, ta b\u00ebj\u00eb- (Tit for Tat). Q\u00eb do thot\u00eb, e shpjeguar thjesht\u00eb, n\u00eb qoft\u00eb se m\u00eb ke tradhtuar apo mashtruar nj\u00ebher\u00eb, her\u00ebn tjet\u00ebr do ta kthej me t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn mas\u00eb. Asnj\u00eb strategji tjet\u00ebr nga t\u00eb shumt\u00eb q\u00eb konkurruan nuk dhan\u00eb rezultate m\u00eb t\u00eb mira n\u00eb funksion t\u00eb kooperimit afatgjat\u00eb. Si pasoj\u00eb, \u00ebsht\u00eb n\u00eb natyr\u00ebn e njeriut t\u00eb mos besoj n\u00eb njeriun apo institucionin q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb i drejt\u00eb dhe fer, dhe kur n\u00eb kushte t\u00eb mosfunksionimit adekuat t\u00eb shtetit dhe kur nuk mund t\u00eb krijohet besim adekuat, fillon qarku vicioz i degradimit t\u00eb m\u00ebtutjesh\u00ebm. Si pasoj\u00eb, n\u00eb qoft\u00eb se shteti nuk p\u00ebrmbush nevojat p\u00ebr drejt\u00ebsi t\u00eb paanshme dhe nuk ka qasje fer ndaj qytetar\u00ebve besimi n\u00eb shtet nuk mund t\u00eb krijohet. Mjafton edhe vet\u00ebm percepcioni, pa fakte konkrete, q\u00eb dikush ka mashtruar e nuk \u00ebsht\u00eb d\u00ebnuar q\u00eb besimi ndaj institucioneve t\u00eb shkrihet shum\u00eb shpejt\u00eb dhe t\u00eb dominoj drejt\u00ebsia me sjelljet difolte t\u00eb tradit\u00ebs m\u00eb t\u00eb hershme. Pra, krijimi i shtetit funksional \u00ebsht\u00eb par\u00ebsor p\u00ebr zhvillim shoq\u00ebror t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm.
\nPor, si t\u00eb krijohet ky shtet? Shum\u00eb shtete evropiane n\u00ebn regjime pak a shum\u00eb autokratike kan\u00eb kaluar n\u00eb sfida t\u00eb ndryshme historike dhe krijimi i shteteve t\u00eb tyre demokratike \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb pasi q\u00eb kan\u00eb pas nj\u00eb zhvillim ekonomik, edukim t\u00eb vazhduesh\u00ebm dhe ndryshim t\u00eb vlerave dhe normave shoq\u00ebrore, dhe vet\u00ebm me krijimin e mas\u00ebs kritike t\u00eb klas\u00ebs s\u00eb mesme dhe k\u00ebrkesave t\u00eb k\u00ebtyre masave \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb kalimi n\u00eb demokraci liberale t\u00eb q\u00ebndrueshme. Por, para k\u00ebtij kalimi, k\u00ebto shtete kan\u00eb krijuar tradit\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme t\u00eb funksionimit t\u00eb institucioneve dhe t\u00eb sundimit me ligj. N\u00eb shumic\u00ebn e vendeve n\u00eb bot\u00eb ku \u00ebsht\u00eb vendosur demokracia pa ndryshime t\u00eb nevojshme shoq\u00ebrore kan\u00eb p\u00ebrfunduar n\u00eb shtete t\u00eb dob\u00ebta apo t\u00eb d\u00ebshtuara.
\nN\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri me vlera ekzistenciale predominante dhe pa kultur\u00eb shtet\u00ebrore (q\u00eb n\u00ebnkupton rrethin e ndarjes n\u00eb Ne s\u00eb paku deri n\u00eb shtet) ka nj\u00eb gjas\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe q\u00eb n\u00eb partit\u00eb politike m\u00eb shpesh t\u00eb hyjn\u00eb njer\u00ebz me rrethe t\u00eb ngushta, p\u00ebr pasoj, shtetin e kan\u00eb instrument shfryt\u00ebzimi p\u00ebr p\u00ebrfitim vetanak dhe grupor e jo p\u00ebrparim gjith\u00ebkomb\u00ebtar. K\u00ebto parti, duke menduar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ngjashme me shum\u00eb votues, kan\u00eb gjasa m\u00eb shum\u00eb q\u00eb turbo popullizmi i tyre t\u00eb rezultoj\u00eb m\u00eb me shum\u00eb vota sepse e kuptojn\u00eb m\u00eb mir\u00eb numrin e madh t\u00eb votuesve me nevoj\u00ebn se \u00e7ka d\u00ebshirojn\u00eb t\u00eb d\u00ebgjojn\u00eb, cilat jan\u00eb vlerat dhe k\u00ebrkesat e tyre. N\u00eb qoft\u00eb se do ket\u00eb ndonj\u00eb lider i ndonj\u00eb partie q\u00eb do ket\u00eb me t\u00eb v\u00ebrtet kultur\u00eb shtet\u00ebrore, e ka m\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb marri vota t\u00eb nevojshme p\u00ebr fitore. N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb hipotetike, ta paramendojm\u00eb q\u00eb kancelaria Merkel vije n\u00eb Kosov\u00eb dhe formon parti dhe thot\u00eb se do ta kemi jet\u00ebn e v\u00ebshtir\u00eb edhe p\u00ebr shum\u00eb vite e slogani i fushat\u00ebs zgjedhore t\u00eb jet\u00eb: Djers dhe pun\u00eb p\u00ebr Kosov\u00ebn ton\u00eb kreshnike. Populli i zhytur n\u00eb mjerim nuk d\u00ebshiron ta d\u00ebgjoj k\u00ebt\u00eb, d\u00ebshiron shpres\u00eb, d\u00ebshiron \u00ebndrra t\u00eb k\u00ebndshme. Nuk e ka mund\u00ebsin, p\u00ebr shkaqe reale, t\u00eb ket\u00eb njohuri t\u00eb nevojshme p\u00ebr ekonomin dhe politiken, prandaj shpesh nuk e kupton arsyen e v\u00ebrtet pse vuan e t\u00eb tjer\u00ebt kan\u00eb jet\u00eb m\u00eb t\u00eb mire. E n\u00eb fund ia jep vot\u00ebn partis\u00eb m\u00eb populliste q\u00eb e shkakton k\u00ebt\u00eb mjerim, por ama, ajo parti s\u00eb paku i jep \u00ebndrra t\u00eb \u00ebmbla. Populli do mashtrohet nj\u00ebher\u00eb, e disa her\u00eb, por, n\u00eb munges\u00eb t\u00eb alternativave edhe shum\u00eb her\u00eb. Nd\u00ebrsa, gjithnj\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb hipotetike, lideri i partis\u00eb me kultur\u00eb shtet\u00ebrore, pas humbjes, ndalet e mendon se ku nuk e kan\u00eb kuptuar, si nuk po e kuptojn\u00eb se \u00e7far\u00eb plane zhvillimore t\u00eb shk\u00eblqyera ka b\u00ebr\u00eb, si nuk po e kuptojn\u00eb se po zhvat\u00ebn, se korrupsioni po i g\u00ebrryen. N\u00eb fakt, \u00ebsht\u00eb e kund\u00ebrta, ky lider nuk kupton, nuk e ka marr\u00eb parasysh vendin dhe kuvendin, nuk ka marr\u00eb parasysh historin\u00eb, nuk ka mare parasysh natyr\u00ebn e njeriut dhe nuk ka mare parasysh vlerat dhe normat lokale t\u00eb popullit.
\nP\u00ebr ta komplikuar situat\u00ebn akoma, ja q\u00eb ka ndodhur mrekullia dhe fitoi lideri fisnik. Ai shum\u00eb shpejt do e kuptoj\u00eb se pa institucione t\u00eb forta \u00ebsht\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb ta mbash dhe fitosh pushtetin pa populliz\u00ebm dhe klienteliz\u00ebm n\u00eb vendet me demokraci t\u00eb hershme. Pas marrjes s\u00eb pushtetit, shum\u00eb nga shok\u00ebt e tij t\u00eb ngusht\u00eb por edhe shum\u00eb njer\u00ebz tjer\u00eb n\u00eb kaskad\u00ebn e hierarkis\u00eb po e tradhtojn\u00eb, jan\u00eb korruptuar, pun\u00ebsojn\u00eb familjar dhe miq, dhe n\u00eb fund partia e tij n\u00eb pushtet kritikohet nj\u00ebsoj si partit\u00eb politike paraprake. Ai\/ajo e kupton, se pa num\u00ebr kritik t\u00eb njer\u00ebzve t\u00eb duhur, gj\u00ebrat dalin jasht\u00eb kontrollit, se korrupsioni dhe kapja e shtetit \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjt\u00eb sikurse me paraardh\u00ebsin e tij. Ai e v\u00ebrejti se me vendosjen e udh\u00ebheq\u00ebsve me merit\u00eb n\u00ebp\u00ebr institucione t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme shtet\u00ebrore rrezikon t\u00eb humb votat e zonave t\u00eb shumta p\u00ebr shkak se nuk u zgjodh\u00ebn njer\u00ebzit e tyre n\u00eb pozita. Periudha 4 vje\u00e7are kaloi shpejt\u00eb e n\u00eb zgjedhje t\u00eb reja lideri u ballafaqua me dilem\u00ebn a t\u00eb b\u00ebj\u00eb premtime klientelistike apo t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb stoik dhe me gjas\u00eb t\u00eb humbas zgjedhjet. Znj. Merkel do kthehej pas nj\u00eb viti n\u00eb Gjermani e zhg\u00ebnjyer dhe e thyer. Nuk mjafton vet\u00ebm emri me reputacion i znj. Merkel n\u00eb qoft\u00eb se nuk ka institucione solide t\u00eb vendosura. Ajo mendoi se do merret me programe zhvillimore por u murr\u00eb me mikromenagjim dhe intervenca t\u00eb paskajshme.
\nK\u00ebto jan\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr dilemat pse \u00ebsht\u00eb tep\u00ebr e v\u00ebshtir\u00eb, n\u00eb kushte si tonat, t\u00eb gjesh lider\u00eb q\u00eb kan\u00eb q\u00ebllim fisnik, kan\u00eb aft\u00ebsin\u00eb t\u00eb krijojn\u00eb ekipe me njer\u00ebz adekuat dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht aft\u00ebsin\u00eb e mobilizimit masovik t\u00eb popullit.
\nIronia q\u00ebndron n\u00eb faktin se deri n\u00eb \u00e7lirimin i Kosov\u00ebs kultura e nderit dhe vlerat ekzistenciale, tek ne, kan\u00eb ndihmuar n\u00eb rruajtjen e substanc\u00ebs komb\u00ebtare n\u00eb kushte jasht\u00ebzakonisht t\u00eb v\u00ebshtira nd\u00ebr shekuj. Kjo kultur\u00eb ka tendenc\u00eb t\u00eb jep luft\u00ebtar\u00ebt m\u00eb guximtar dhe m\u00eb t\u00eb gatsh\u00ebm p\u00ebr sakrifica t\u00eb m\u00ebdha sepse krijon solidaritet grupor m\u00eb t\u00eb madh, refuzimin e t\u00eb huajve dhe kan\u00eb bindje e d\u00ebgjueshm\u00ebri ndaj liderit t\u00eb fort\u00eb. Por tani kjo kultur\u00eb \u00ebsht\u00eb penguese p\u00ebr shtetin ton\u00eb.
\nPse \u00ebsht\u00eb kaq e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb krijohen shoq\u00ebri t\u00eb zhvilluara? Kushtet e jet\u00ebs kan\u00eb ndikim shum\u00eb m\u00eb t\u00eb thell\u00eb se q\u00eb \u00ebsht\u00eb menduar m\u00eb par\u00eb n\u00eb psikologjin\u00eb dhe sjelljet e qenieve njer\u00ebzore. N\u00eb ve\u00e7orit\u00eb biologjike, p\u00ebrve\u00e7 tendencave t\u00eb formimit t\u00eb grupeve dhe t\u00eb menduarit n\u00eb grup (group thinking), eksitojn\u00eb edhe disa fenomene tjera interesante q\u00eb plot\u00ebsojn\u00eb tablon\u00eb e natyr\u00ebs s\u00eb qenieve t\u00eb gjalla duke p\u00ebrfshir\u00eb njeriun. N\u00eb biologjin\u00eb evolutive, fillimisht te kafsh\u00ebt, \u00ebsht\u00eb par\u00eb q\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb instiktive pjes\u00ebtar\u00ebt e t\u00eb nj\u00ebjtit lloj zhvillojn\u00eb strategji t\u00eb ve\u00e7anta jetese kur jetojn\u00eb n\u00eb kushte m\u00eb t\u00eb sigurta, me ushqim t\u00eb bollsh\u00ebm e siguri fizike m\u00eb t\u00eb lart\u00eb, dhe ndryshe kur k\u00ebto jan\u00eb t\u00eb cenuara. Si duket ka nj\u00eb fleksibilitet t\u00eb zhvillimit fenotipik n\u00eb kushte t\u00eb ndryshme t\u00eb mbijetes\u00ebs edhe pse gjenotipi \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebjt\u00eb (pa dallime gjenetike sinjifikante). Sjelljet e kafsh\u00ebve, por ka indikacione t\u00eb forta edhe t\u00eb njer\u00ebzit, ndryshojn\u00eb kur kushtet e mbijetes\u00ebs v\u00ebshtir\u00ebsohen. Ato b\u00ebjn\u00eb pasardh\u00ebs m\u00eb her\u00ebt n\u00eb jet\u00eb, b\u00ebjn\u00eb pasardh\u00ebs m\u00eb shum\u00eb, dhe kujdes\u00ebn m\u00eb shkurt p\u00ebr pasardh\u00ebsit (investimi parenteral \u00ebsht\u00eb m\u00eb i shkurt). Nd\u00ebrsa te njer\u00ebzit, p\u00ebrve\u00e7 k\u00ebtyre sjelljeve, kemi promiskuitet m\u00eb t\u00eb lart\u00eb, shtatz\u00ebni adoleshente m\u00eb t\u00eb shpesht\u00eb, agresivitet m\u00eb t\u00eb lart\u00eb, kriminalitet m\u00eb t\u00eb lart\u00eb, dhe tendenc\u00eb p\u00ebr p\u00ebrjetim t\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsive, m\u00eb her\u00ebt se sa m\u00eb von\u00eb, d.m.th. t\u00eb shfryt\u00ebzohet situata kur t\u00eb vije e jo t\u00eb mendohet p\u00ebr m\u00eb gjat\u00eb. N\u00eb shkencat evolutive kjo dinamik shpjegohet me teorin\u00eb e historis\u00eb s\u00eb jet\u00ebs, \u00ebsht\u00eb teori e re q\u00eb ka fillet nga vitet 70ta por q\u00eb koh\u00ebve t\u00eb fundit \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb mjaft\u00eb aktuale dhe sidomos n\u00eb fush\u00ebn e psikologjis\u00eb, \u00ebsht\u00eb teori me shpres\u00ebdh\u00ebn\u00ebse n\u00eb shpjegimin e dallimeve t\u00eb personalitetit n\u00eb mes njer\u00ebzve. N\u00eb kushte kur mbijetesa \u00ebsht\u00eb e pasigurt dhe vdekja mund t\u00eb vije e hershme, \u00ebsht\u00eb investim m\u00eb i sigurt p\u00ebr t\u00eb grabitur \u00e7do mund\u00ebsi edhe qofshin ato me rrezikim t\u00eb lart\u00eb p\u00ebr t\u00eb rritur gjas\u00ebn e mbijetes\u00ebs sepse me von\u00eb mundt\u00eb t\u00eb mos vije rasti. Edhe pse kushtet e v\u00ebshtira kan\u00eb qen\u00eb n\u00eb nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb jet\u00ebs, sjelljet e njeriut mund t\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb nj\u00ebjta t\u00ebr\u00eb jet\u00ebn edhe pse ka ndryshuar mjedisi. Nga pjesa d\u00ebrmuese e shkenc\u00ebtar\u00ebve, sot pranohet q\u00eb kushtet e ambientit ku rritemi dhe zhvillohemi ndikojn\u00eb shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr n\u00eb sjelljet tona se sa q\u00eb \u00ebsht\u00eb menduar disa decenie m\u00eb par\u00eb. Prandaj, \u00ebsht\u00eb ky fleksibilitet i adaptimit t\u00eb qenieve t\u00eb gjalla n\u00eb ambiente t\u00eb ndryshme e jo dallimet gjenetike q\u00eb krijojn\u00eb laramanin e sjelljeve n\u00eb shoq\u00ebri. Nuk u gjet\u00ebn asnj\u00ebher\u00eb dallime sinjifikante gjenetike n\u00eb mes njer\u00ebzve n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb kontinentet. N\u00eb fakt, akoma p\u00ebr dike \u00ebsht\u00eb \u00e7udi e madhe se 95% e ADN s\u00eb njeriut \u00ebsht\u00eb krejt\u00ebsisht e nj\u00ebjt\u00eb me shimpanzen\u00eb.
\nEdhe m\u00eb fascinuese \u00ebsht\u00eb fusha e Epigjenetik\u00ebs. Ambienti i jasht\u00ebm ndikon q\u00eb disa lloj gjene t\u00eb jen\u00eb m\u00eb aktive e disa t\u00eb pasivizohen. P\u00ebrmes metilimit t\u00eb ADN dhe ndryshimeve n\u00eb ARN, ekspresioni apo aktivizimi i gjeneve ndryshon edhe pse ato vet\u00eb nuk ndryshojn\u00eb (nuk ndodh\u00eb mutacioni). Ajo \u00e7ka \u00ebsht\u00eb karakteristike dhe e ve\u00e7ant\u00eb \u00ebsht\u00eb se k\u00ebto ndryshime t\u00eb krijuara her\u00ebt n\u00eb jet\u00eb mund t\u00eb zgjasin deri n\u00eb vdekje, por \u00ebsht\u00eb par\u00eb q\u00eb mund t\u00eb bart\u00ebn edhe n\u00eb disa gjenerata konsekutive t\u00eb pasardh\u00ebsve. \u00cbsht\u00eb par\u00eb q\u00eb edhe te njer\u00ebzit epigjenetika mund t\u00eb influencoj zhvillimin fenotipik dhe ka indikacione se mund t\u00eb ndikoj n\u00eb vetit\u00eb dhe sjelljet tek njer\u00ebzit.
\nK\u00ebto shtjellime biologjike tep\u00ebr t\u00eb shkurta demonstrojn\u00eb se sa \u00ebsht\u00eb p\u00ebrparuar n\u00eb shpjegimin e sjelljeve t\u00eb qenieve t\u00eb gjalla karshi ambienteve t\u00eb ndryshme t\u00eb jet\u00ebs. Por akoma mbet\u00ebt shum\u00eb gj\u00ebra p\u00ebr t\u00eb u hulumtuar.
\nP\u00ebr me tep\u00ebr, jo vet\u00ebm n\u00eb shkencat biologjike por edhe n\u00eb shkencat politike dhe sociale ka studime t\u00eb bollshme p\u00ebr t\u00eb ilustruar ndikimin e ngjash\u00ebm t\u00eb ambientit tek sjelljet e njer\u00ebzve, Ronald Inglehard me bashk\u00ebpun\u00ebtor me punime gjigante n\u00eb m\u00eb shum\u00eb se 100 vende t\u00eb bot\u00ebs demonstroi se vlerat dhe sjelljet e njer\u00ebzve ndryshojn\u00eb n\u00eb var\u00ebsi se sa mbijetesa \u00ebsht\u00eb e sigurt. Pra n\u00eb kushte t\u00eb cenimit t\u00eb k\u00ebsaj mbijetese njer\u00ebzit kan\u00eb vlera ekzistenciale, tendenc\u00eb q\u00eb mendimet n\u00eb grup t\u00eb jen\u00eb m\u00eb t\u00eb shprehura dhe kohezive, jo toleranca ndaj t\u00eb huajve t\u00eb jet\u00eb m\u00eb e lart\u00eb dhe n\u00ebnshtrim ndaj liderit t\u00eb fort\u00eb t\u00eb jet\u00eb m\u00eb i shprehur. K\u00ebto tendenca jan\u00eb t\u00eb shprehura te popujt me mbijetes\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb, por \u00ebsht\u00eb v\u00ebrejtur se edhe te popujt me mbijetese t\u00eb sigurt, kur \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkeq\u00ebsuar situata ekonomike apo politike, k\u00ebto vlera kan\u00eb z\u00ebvend\u00ebsuar vlerat e vet\u00eb-ekspresionit. K\u00ebshtu e shpjegojn\u00eb k\u00ebta shkenc\u00ebtar rritjen e popullizmit dhe degradimin e demokracis\u00eb n\u00eb shum\u00eb vende t\u00eb bot\u00ebs sot.<\/p>\n
Duke marr\u00eb parasysh historin\u00eb ton\u00eb dhe gjendjen shoq\u00ebrore-ekonomike nuk gjeta askund nga studiuesit e demokracis\u00eb se gjendja jon\u00eb ka qen\u00eb adekuate p\u00ebr implementimin e demokracis\u00eb liberale t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb. Si\u00e7 u cek\u00eb edhe m\u00eb her\u00ebt, studiuesit kan\u00eb v\u00ebrejtur fenomenin q\u00eb te popujt q\u00eb nuk arrijn\u00eb t\u00eb krijojn\u00eb nj\u00eb klas\u00eb t\u00eb mesme solide, edukim adekuat dhe institucione solide at\u00ebher\u00eb zgjedhjet n\u00eb sistemet demokratike vet\u00ebm mund\u00ebsojn\u00eb fitoren e grupeve m\u00eb mir\u00eb t\u00eb organizuara e q\u00eb shpesh k\u00ebto grupe jan\u00eb me elemente mafioze dhe me turbo populliz\u00ebm. Grupet shum\u00eb mir\u00eb t\u00eb organizuara zakonisht kan\u00eb nj\u00eb motivacion t\u00eb fort\u00eb e t\u00eb qart\u00eb p\u00ebr veprim, ky motivim mund t\u00eb jet\u00eb mbrojtja e atdheut, mbrojtja e fes\u00eb, pasurimi i shpejt\u00eb, etj. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, n\u00eb k\u00ebto vende nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e votuesve nuk votojn\u00eb p\u00ebr programe partiake por votojn\u00eb n\u00eb baz\u00eb t\u00eb lidhshm\u00ebris\u00eb s\u00eb tyre familjare, fisnore, miq\u00ebsore dhe t\u00eb interesit vetanak, aty ku q\u00ebndron motivacioni m\u00eb i fort\u00eb. Nd\u00ebrsa, disa grupe t\u00eb qytetar\u00ebve tjer\u00eb duke mos pas besim dhe shpres\u00eb p\u00ebr ndryshime thjesht\u00eb bojkotojn\u00eb zgjedhjet.
\nPor, ne nuk kemi alternativ m\u00eb t\u00eb mir\u00eb, demokracia liberale \u00ebsht\u00eb rruga p\u00ebr t\u00eb u vazhduar, alternativat tjera kan\u00eb rrezikshm\u00ebri tep\u00ebr t\u00eb lart\u00eb. Sidoqoft\u00eb, me v\u00ebrejtjet e m\u00ebsip\u00ebrme, d\u00ebshiroja t\u00eb potencoja se ku q\u00ebndrojn\u00eb sot njohjet dhe vrojtimet e politolog\u00ebve t\u00eb njohur n\u00eb bot\u00eb karshi situat\u00ebs son\u00eb dhe sa e v\u00ebshtir\u00eb \u00ebsht\u00eb implementimi i standardeve t\u00eb larta demokratike.
\nNga shtjellimet e sip\u00ebrme imponohet nj\u00eb mendim, se trajektorja e deritanishme e zhvillimeve politike dhe shoq\u00ebrore n\u00eb Kosov\u00eb ka qen\u00eb e pritshme dhe e zakonshme, si\u00e7 ka ndodhur dhe po ndodh\u00eb me gjitha regjionet me kushte t\u00eb ngjashme. Kapja e shtetit ka qen\u00eb produkt m\u00eb i mundsh\u00ebm bazuar n\u00eb rrethanat historike, shoq\u00ebrore dhe ekonomike por jo edhe i domosdosh\u00ebm.
\nPo \u00e7far\u00eb dim\u00eb p\u00ebr teorit\u00eb e zhvillimit shoq\u00ebror, si zhvillohen shtetet? N\u00eb fakt, po p\u00ebrdori klasifikimin e Stephen Krasner q\u00eb m\u00eb duket \u00ebsht\u00eb m\u00eb adekuat. Ai ndan t\u00eb gjitha hulumtimet e zhvillimit n\u00eb tre kategori t\u00eb m\u00ebdha, n\u00eb teorin\u00eb e modernizimit, zhvillimi i kapaciteteve t\u00eb institucioneve dhe n\u00eb ujdit\u00eb apo pazarll\u00ebqet e elitave. Asnj\u00eb nga k\u00ebto teori nuk \u00ebsht\u00eb e plotfuqishme dhe efikase n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb universale, secila nga k\u00ebto shpjegon disa fenomene por d\u00ebshton n\u00eb disa tjer\u00eb. Prandaj sot n\u00eb shkencat shoq\u00ebrore- politike nuk ka formul\u00eb 100% t\u00eb sigurt dhe gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrdorur p\u00ebr zhvillim t\u00eb shpejt\u00eb t\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebrie. Megjithat\u00eb, fillimisht p\u00ebr t\u00eb filluar procesi i zhvillimit, fitohet p\u00ebrshtypja, se secila nga k\u00ebto teori shpjegon me mire zhvillimin e nj\u00eb shteti apo regjion t\u00eb caktuar n\u00eb baz\u00eb t\u00eb rrethanave dhe kushteve t\u00eb caktuara n\u00eb at\u00eb vend. P. sh., teoria e modernizimit shpjegon ndoshta m\u00eb mir\u00eb fillimin e zhvillimit t\u00eb SHBA-ve, teoria e zhvillimit t\u00eb kapaciteteve institucionale shpjegon m\u00eb mir\u00eb zhvillimin e disa shteteve evropiane nd\u00ebrsa teoria e ujdis\u00eb s\u00eb elitave at\u00eb t\u00eb Britanis\u00eb s\u00eb Madhe. Por, patjet\u00ebr duhet t\u00eb ket\u00eb lidhshm\u00ebri t\u00eb k\u00ebtyre dinamikave sepse n\u00eb fund t\u00eb fundit nj\u00ebri pa tjetrin faktor\u00eb, n\u00eb vazhdim t\u00eb procesit t\u00eb zhvillimit, nuk ka gjasa reale t\u00eb vazhdoj\u00eb. Por, asnj\u00eb nga k\u00ebto teori nuk shpjegon n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb k\u00ebnaqshme \u00e7ka ishte qen\u00ebsore n\u00eb nxitjen fillestare t\u00eb k\u00ebtyre zhvillimeve. Acemoglu dhe Robinson nuk pranojn\u00eb shum\u00eb teorin\u00eb e ndikimit gjeografik t\u00eb Jared Diamond-it n\u00eb zhvillimin diferencial n\u00eb mes regjioneve por pranojn\u00eb se edhe rast\u00ebsia historike ka luajtur rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb formimin e institucioneve inkluzive ose ekstraktive. Kjo nuk \u00ebsht\u00eb shum\u00eb inkurajuese. Fukuyama b\u00ebn\u00eb nj\u00eb analize t\u00eb detajuar dhe fillimisht niset nga natyra biologjike e njeriut p\u00ebr shpjegimin e sjelljeve dhe fenomeneve politike. Ai potencon seleksionimin farefisnor dhe altruizmin reciprok si ve\u00e7ori themelore t\u00eb organizimit shoq\u00ebror, dhe kjo e vendos n\u00eb pozit\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00eb q\u00eb t\u00eb shpjegoj fenomenet e ndryshme politike.
\nK\u00ebto teori jan\u00eb zhvilluar nga shkencat shoq\u00ebrore dhe politike nga studimi historik i shteteve gjat\u00eb shekujve, q\u00eb p\u00ebr Kosov\u00ebn me kushte specifike t\u00eb saj nuk mund t\u00eb transkriptohet n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi. Megjithat\u00eb, duhet gjetur strategjin\u00eb e zhvillimit t\u00eb p\u00ebrshpejtuar. S\u00eb pari, duhet t\u00eb nisemi nga problemet m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha. Korrupsioni ndikon drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb kaskadat e zhvillimeve ekonomike, nd\u00ebrsa nepotizmi, kronizmi e klientelizmi ndikojn\u00eb drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb zhvillimin e kapaciteteve institucionale dhe ligjshm\u00ebris\u00eb. P\u00ebr me tep\u00ebr, k\u00ebto faktor\u00eb jan\u00eb t\u00eb nd\u00ebrlidhura dhe ndikojn\u00eb gjithashtu n\u00eb nj\u00ebri tjetrin. N\u00eb vendin ton\u00eb v\u00ebrehet edhe mungesa e mobilizimit t\u00eb shtresave t\u00eb reja shoq\u00ebrore, mungesa e trash\u00ebgimis\u00eb s\u00eb fort\u00eb institucionale dhe ligjshm\u00ebria efikase. Por, mbi t\u00eb gjitha, e ndoshta shkaktar m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i problemeve tjera \u00ebsht\u00eb sistemi i vlerave dhe normave sociale q\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb sjelljet tona, t\u00eb krijuara p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb e shum\u00eb negative p\u00ebr koh\u00ebn e tanishme. Lajmi i mire \u00ebsht\u00eb se ka shum\u00eb shembuj n\u00eb bot\u00eb q\u00eb kan\u00eb b\u00ebr\u00eb ndryshime sinjifikante t\u00eb vlerave brenda 40-50 vjet. Nuk kam gjetur m\u00eb shpejt se kaq. Nj\u00eb ditar i njohur i nj\u00eb oficeri anglez i vitit 1800 \u00ebsht\u00eb mjaft\u00eb ilustrues. Ai p\u00ebrshkruan kontaktin me nj\u00eb banues n\u00eb territorin e Gjermanis\u00eb s\u00eb sotme. P\u00ebrshtypja e tij ishte se ky banues ishte nj\u00eb njeri q\u00eb t\u00eb g\u00ebnjen n\u00eb sy pa asnj\u00eb ngurrim, t\u00eb mashtron sa her\u00eb i epet mund\u00ebsia, \u00ebsht\u00eb gjaknxeht\u00eb, zihet p\u00ebr nj\u00eb fjal\u00eb, dembel\u00eb dhe agresiv. Nj\u00eb mikut tim ky ditar gjithmon\u00eb i duket sikur i p\u00ebrshkruan ca banues t\u00eb trojeve tona n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb. Por ky ditar\u00eb duhet shikuar nga konteksti historik dhe shum\u00eb shpejt ato territore kap\u00ebn zhvillimin industrial t\u00eb Anglis\u00eb dhe situata e sjelljeve ndryshoji shpejt\u00eb. K\u00ebto ndryshime jan\u00eb arritur gjithnj\u00eb me intervenime t\u00eb forta shtet\u00ebrore e shum\u00eb shpesh n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb autoritare. Pak shtete t\u00eb reja kan\u00eb filluar zhvillimin e hovsh\u00ebm si demokraci liberale. SHBA ka filluar si shtet i pavarur demokratik (i cunguar fillimisht me t\u00eb drejt\u00eb vote vet\u00ebm p\u00ebr nj\u00eb shtres\u00eb t\u00eb popullat\u00ebs) por ka kaluar nj\u00eb periudh\u00eb kohore mbi 100 vje\u00e7are deri sa ka filluar zhvillimi i hovsh\u00ebm edhe at\u00eb mbas periudh\u00ebs me korrupsion, nepotiz\u00ebm, klienteliz\u00ebm e kroniz\u00ebm t\u00eb madh.<\/p>\n
Cila strategji e zhvillimit t\u00eb p\u00ebrshpejtuar do ishte m\u00eb e mundshme n\u00eb Kosov\u00eb pa regjim autoritar? Zhvillimi i shpejt\u00eb i nj\u00eb shteti n\u00eb kushtet tona, e p\u00ebr shkaqe t\u00eb lartp\u00ebrmendura, nuk \u00ebsht\u00eb fare i leht\u00eb, pak shtete e kan\u00eb arrit. Duke mare parasysh gjith\u00eb k\u00ebto faktor\u00eb dhe teori t\u00eb zhvillimit, natyr\u00ebn e njeriut si dhe historin\u00eb ton\u00eb, nuk mund e t\u00eb mos m\u00eb imponohet ideja se po desh\u00ebm zhvillim t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb son\u00eb kemi vet\u00ebm pak mund\u00ebsi zgjidhjeje p\u00ebr zhvillim t\u00eb p\u00ebrshpejtuar. Partit\u00eb politike fituese t\u00eb zgjedhjeve duhet t\u00eb angazhojn\u00eb gjith\u00eb potencialin komb\u00ebtar p\u00ebr zhvillim t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Ne nuk jemi n\u00eb stadin e nevojsh\u00ebm t\u00eb zhvillimit ku partit\u00eb b\u00ebjn\u00eb politik partiake n\u00eb pozit\u00eb vet\u00ebm sipas programeve t\u00eb tyre paraprake t\u00eb formuluar n\u00eb zyrat e tyre pa konsultime gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse jasht\u00eb partiake. N\u00eb sloganet e tyre nuk duhet t\u00eb dominoj\u00eb prioriteti i partis\u00eb. Nuk b\u00ebhet fjal\u00eb k\u00ebtu p\u00ebr ndryshime korrigjuese mbi nj\u00eb politik paraprake t\u00eb vendosur. Partit\u00eb fituese duhet t\u00eb jen\u00eb nd\u00ebrmjet\u00ebs dhe organizues t\u00eb nj\u00eb mobilizimi gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs me ekspert\u00ebt m\u00eb t\u00eb mire q\u00eb i kemi n\u00eb gjitha fushat, me konsultime t\u00eb gj\u00ebra edhe me ekspert t\u00eb huaj t\u00eb zgjedhur, e jo vet\u00ebm me militant e ekspert\u00eb t\u00eb tyre, p\u00ebr nj\u00eb plan gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs t\u00eb zhvillimit t\u00eb p\u00ebrshpejtuar. N\u00eb m\u00eb s\u00eb paku 10 vitet e ardhshme duhet t\u00eb funksionojm\u00eb si nj\u00eb trup dhe mision komb\u00ebtar me formulimin dhe implementimin e programeve m\u00eb t\u00eb mira t\u00eb mundshme ekonomike dhe joekonomike t\u00eb dala n\u00eb konsultimet gjith\u00eb komb\u00ebtare por edhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare. T\u00eb organizohet ky proces nga partit\u00eb n\u00eb pushtet dhe t\u00eb ftohet edhe opozita por t\u00eb formulohet dhe implementohet, me autonomi t\u00eb plot\u00eb, nga trupat e krijuar nga ky konsultim gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs. Gjithashtu, \u00ebsht\u00eb tep\u00ebr e nevojshme t\u00eb formohet komision i pavarur p\u00ebr vettingun n\u00eb gjyq\u00ebsor, komision i pavarur p\u00ebr vler\u00ebsimin e tender\u00ebve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha se 50.000 Euro, dhe komision t\u00eb pavarur p\u00ebr em\u00ebrime t\u00eb larta. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, ka t\u00eb ngjar\u00eb, q\u00eb ndikimi i politikave fisnore do t\u00eb minimizohet. K\u00ebrkesa e votuesve t\u00eb ndrysh\u00ebm p\u00ebr pun\u00ebsime dhe favore t\u00eb ndryshme do t\u00eb zvog\u00eblohet dhe rrjedhimisht edhe nevoja p\u00ebr politik populliste, sepse asnj\u00eb parti nuk do mund t\u00eb i akomodoj k\u00ebto k\u00ebrkesa si m\u00eb par\u00eb. Hyrja e spektrit t\u00eb gj\u00ebr\u00eb t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb son\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb organizim siguron q\u00ebndrueshm\u00ebri dhe irelevanc\u00ebn e fitimit elektoral p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb sepse nuk do implementohen vet\u00ebm politikat partiake por programi e misioni komb\u00ebtar. Nuk do i epet hap\u00ebsir\u00eb premtimeve populliste t\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb programin komb\u00ebtar pas nd\u00ebrrimit t\u00eb pushtetit n\u00eb zgjedhjet konsekutive. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb propozim q\u00eb n\u00eb kushtet tona e shoh si m\u00eb me potencial p\u00ebr ndryshim t\u00eb shpejt vlerash dhe zhvillim t\u00eb hovsh\u00ebm. Kjo form\u00eb e veprimit ka mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb t\u00eb minimizoj dob\u00ebsit\u00eb dhe pa p\u00ebrgatitjen ton\u00eb karshi implementimit t\u00eb demokracis\u00eb s\u00eb p\u00ebrparuar liberale dhe zhvillimit t\u00eb shpejt\u00eb ekonomik. Dikush mund ta quaj k\u00ebt\u00eb propozim si qeverisje teknike pa qeveri teknike, dhe mund t\u00eb ket\u00eb t\u00eb drejt. Dikush tjet\u00ebr mund ta quaj\u00eb si simulim t\u00eb programeve t\u00eb regjimeve autokratike por me metoda dhe konsensus demokratik, dhe mund t\u00eb ket\u00eb t\u00eb drejt\u00eb. Gjithashtu, ky propozim mund t\u00eb duket naiv karshi v\u00ebshtir\u00ebsive t\u00eb cekura m\u00eb lart\u00eb, por shpresa p\u00ebr ndikim madhor t\u00eb lider\u00ebve largpam\u00ebs p\u00ebr mision komb\u00ebtar dhe mobilizim masiv nuk duhet t\u00eb shuhet. Megjithat\u00eb, zgjidhje tjet\u00ebr nuk duket n\u00eb horizont. Po nuk shfaqen n\u00eb sken\u00ebn politike lider q\u00eb do e shohin problemin ton\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse, ne do mbetemi p\u00ebr kohe t\u00eb gjat\u00eb n\u00eb situat\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb me zhvillim joadekuat.<\/p>\n
Por, m\u00eb duhet t\u00eb pranoj\u00eb, kjo ka pak mund\u00ebsi t\u00eb ndodh duke u bazuar n\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebn e deritanishme tek ne dhe tek t\u00eb tjer\u00ebt. Por, t\u00eb flasim se \u00e7ka \u00ebsht\u00eb m\u00eb e mundshme t\u00eb ndodh\u00eb tani n\u00eb Kosov\u00eb n\u00ebn drit\u00ebn e nj\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsimi t\u00eb klim\u00ebs politike dhe temave q\u00eb diskutohen. Edhe mund t\u00eb fitojn\u00eb lider\u00ebt e nj\u00eb koalicioni q\u00eb v\u00ebrtet\u00ebt kan\u00eb synim luftimin e korrupsionit dhe zhvillimin ton\u00eb, por do ta ken\u00eb shum\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb gjejn\u00eb njer\u00ebz t\u00eb sinqert\u00eb dhe adekuat pa mobilizim jasht\u00eb partiak q\u00eb v\u00ebrtet\u00eb do implementojn\u00eb detyrat e tyre. N\u00eb vendet si tona, nga shkaqet q\u00eb u diskutuan m\u00eb lart\u00eb, ka gjasa, q\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb pakic\u00eb e vog\u00ebl e njer\u00ebzve t\u00eb angazhuar n\u00eb politik\u00eb mund ta refuzojn\u00eb zarfin e mbushur plot\u00eb me para. Aq m\u00eb shum\u00eb, n\u00eb vendet si tona, ku siguria materiale p\u00ebrmbushet nga lidhjet apo angazhimi i drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb politik\u00eb, e b\u00ebn\u00eb akoma m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb k\u00ebt\u00eb detyr\u00eb sepse njer\u00ebz t\u00eb till\u00eb n\u00eb politik, ka gjasa, t\u00eb jen\u00eb me num\u00ebr t\u00eb madh. Shteti shihet si burim m\u00eb i sigurt i pun\u00ebsimit dhe p\u00ebrfitimit, e kjo \u00ebsht\u00eb negative p\u00ebr zhvillim t\u00eb p\u00ebrshpejtuar. M\u00eb tutje, ka edhe nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb njer\u00ebzve t\u00eb sinqert\u00eb q\u00eb jan\u00eb angazhuar n\u00eb politik\u00eb por t\u00eb mbyllur n\u00eb g\u00ebzhoj\u00ebn e mendimeve dhe ideve t\u00eb tyre bashk\u00eb me rrethin e tyre (parti apo grupe me t\u00eb menduarit n\u00eb grup t\u00eb theksuar- group thinking) mund t\u00eb implementojn\u00eb programe q\u00eb mund t\u00eb jen\u00eb jo t\u00eb p\u00ebrshtatshme apo edhe t\u00eb d\u00ebmshme p\u00ebr zhvillim, gjithnj\u00eb me q\u00ebllim t\u00eb mir\u00eb duke menduar se jan\u00eb n\u00eb rrug\u00eb t\u00eb drejt\u00eb. Ka edhe njer\u00ebz q\u00eb kan\u00eb anshm\u00ebri (bias) t\u00eb theksuar t\u00eb optimizmit dhe mendojn\u00eb se ata jan\u00eb m\u00eb t\u00eb thirrurit p\u00ebr ndryshim t\u00eb madh t\u00eb vendit. Prandaj, ai entuziazmi i madh e i sinqert\u00eb i fillimit, ka gjas\u00eb, t\u00eb shnd\u00ebrrohet edhe n\u00eb nj\u00eb deziluzionim t\u00eb radh\u00ebs. Ndoshta, n\u00eb rrug\u00eb e sip\u00ebr do ket\u00eb zhvillim t\u00eb ngath\u00ebt por me probleme t\u00eb m\u00ebdha sociale. Mjafton t\u00eb shikohen zhvillimet e ngjashme n\u00eb gati gjitha vendet ballkanike por edhe m\u00eb gj\u00ebr\u00eb q\u00eb t\u00eb konkludohet se ky variant ka gjasa m\u00eb shum\u00eb t\u00eb ndodh\u00eb. Nuk \u00ebsht\u00eb se shtetet tjera nuk kan\u00eb pak a shum\u00eb k\u00ebso probleme por shtetet e zhvilluara kan\u00eb gjas\u00eb m\u00eb shum\u00eb t\u00eb i mbijetojn\u00eb dhe tejkalojn\u00eb k\u00ebto fenomene nd\u00ebrsa p\u00ebr neve pa institucione t\u00eb forcuara jan\u00eb me pasoja shum\u00ebfish m\u00eb t\u00eb d\u00ebmshme.
\nPo t\u00eb kemi para syve nj\u00eb pasqyr\u00eb t\u00eb thjesht\u00eb t\u00eb teoris\u00eb s\u00eb kompleksitetit do t\u00eb kuptojm\u00eb se nj\u00eb shoq\u00ebri njer\u00ebzore \u00ebsht\u00eb struktur\u00eb shum\u00eb e lart\u00eb e organizimit ku ndodhin me miliona interaksione t\u00eb dyanshme n\u00eb mes elementeve p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb, prandaj, do ishte tep\u00ebr e domosdoshme q\u00eb t\u00eb kemi nj\u00eb respekt dhe p\u00ebrul\u00ebsi p\u00ebr zhvillimin e shoq\u00ebris\u00eb ton\u00eb. Me sa leht\u00ebsi e gati arroganc\u00eb lider\u00ebt e deritanish\u00ebm merrnin timonin e udh\u00ebheqjes s\u00eb shtetit pa treguar asnj\u00eb shenj\u00eb t\u00eb p\u00ebrul\u00ebsis\u00eb ndaj detyr\u00ebs s\u00eb marr\u00eb. Funksionin e marr\u00eb e shnd\u00ebrruan si fitore t\u00eb klanit t\u00eb tyre e jo si detyr\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb zhvillimit t\u00eb shtetit.<\/p>\n
P\u00ebrkund\u00ebr gjitha k\u00ebtyre v\u00ebshtir\u00ebsive akoma tek ne duhet t\u00eb mbetet shpresa, s\u00eb bashku me angazhimin ton\u00eb m\u00eb t\u00eb madh, e mund\u00ebsis\u00eb s\u00eb shkrepjes s\u00eb nj\u00eb drite q\u00eb do ndryshoj situat\u00ebn ton\u00eb e do dalim nga amullia q\u00eb jemi futur. Pa k\u00ebt\u00eb shpres\u00eb do humbte \u00e7do kuptim i shum\u00eb veprimeve gjat\u00eb jet\u00ebs ton\u00eb e ndoshta edhe jet\u00ebs ton\u00eb.<\/p>\n
Si p\u00ebrfundim, n\u00ebn drit\u00ebn e ndryshimeve marramend\u00ebse n\u00eb bot\u00eb ne jemi tep\u00ebr t\u00eb ngadalsh\u00ebm dhe t\u00eb vonuar. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, i quaj k\u00ebto 20 vitet e kaluare si vite t\u00eb humbura p\u00ebr nj\u00eb Kosov\u00eb e Shqip\u00ebri t\u00eb fuqishme q\u00eb do jen\u00eb pjes\u00eb e zgjidhjeve t\u00eb problemeve t\u00eb bot\u00ebs demokratike e jo fund\u00ebrrin\u00eb e Evrop\u00ebs.
\nPor, s\u00eb paku t\u00eb pajtohemi, se shtetit ton\u00eb i duhet nj\u00eb nd\u00ebrgjegj\u00ebsim politik dhe mision komb\u00ebtar me mobilizim sikur q\u00eb mobilizohet nj\u00eb shtet p\u00ebr luft\u00eb, me gjitha resurset e mundshme. Ne kemi nevoj\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb lloj misioni komb\u00ebtar sepse n\u00eb fakt jemi n\u00eb luft\u00eb p\u00ebr mbijetes\u00eb t\u00eb nj\u00eb Kosove me t\u00eb ardhme shpres\u00ebdh\u00ebn\u00ebse e jo t\u00eb mbetur n\u00eb balt\u00ebn e historis\u00eb njer\u00ebzore.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Menj\u00ebher\u00eb pas mbarimit t\u00eb luft\u00ebs kishte nj\u00eb optimiz\u00ebm t\u00eb madh p\u00ebr t\u00eb ardhmen e Kosov\u00ebs. U \u00e7liruam nga okupatori dhe kishim mb\u00ebshtetjen e fuqive demokratike t\u00eb bot\u00ebs. Ndihmat vinin nga \u00e7do an\u00eb. U ndjente nj\u00eb shpres\u00eb dhe g\u00ebzim kolektiv i pa par\u00eb nd\u00ebr gjeneratat tona, e krahasuar nga aspekti historik ndoshta vet\u00ebm me shpalljen e […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":43554,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5],"tags":[],"class_list":{"0":"post-43553","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-lajme"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43553","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43553"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43553\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media\/43554"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43553"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43553"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/radiostargjilan.com\/web\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43553"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}