Kosova ka nevojë për një debat më të thellë për politikën fiskale, të përqendruar aty ku ndikimi i saj ndihet më së shumti: te biznesi i vogël. Për një biznes të tillë, pragu tatimor nuk është thjesht një shifër në ligj. Ai përcakton kur ndryshon mënyra e llogaritjes së tatimit, kur lind detyrimi për regjistrim në TVSH dhe çfarë kapaciteti administrativ duhet të ketë biznesi për t’i përmbushur këto detyrime.
Sot, këto pragje nuk janë të harmonizuara. Regjistrimi i detyrueshëm në TVSH lidhet me tejkalimin e qarkullimit prej 30,000 eurosh. Në tatimin mbi të ardhurat, kufiri për trajtimin përkatës të biznesit individual është 50,000 euro, ndërsa për korporatat është 30,000 euro. Ligji lejon gjithashtu regjistrimin vullnetar në TVSH për biznesin që nuk e ka arritur pragun, sipas kushteve të përcaktuara.
Këtu duhet bërë një dallim themelor juridik dhe ekonomik. TVSH-ja është tatim mbi furnizimet e tatueshme dhe konsumin, ndërsa tatimi mbi të ardhurat lidhet me të ardhurat e biznesit. Një biznes mund të ketë detyrim të regjistrohet në TVSH, ndërkohë që për tatimin mbi të ardhurat zbatohet një regjim tjetër deklarimi. Prandaj, propozimi për një prag të përbashkët kërkon ndryshime të koordinuara në ligje të veçanta; nuk mjafton të ndryshohet vetëm pragu i TVSH-së.
Në regjimin e biznesit të vogël, normat prej 3% për veprimtaritë përkatëse tregtare dhe 9% për veprimtaritë përkatëse të shërbimeve zbatohen mbi të ardhurat bruto, sipas kushteve ligjore. Në tatimin sipas të ardhurave reale, për përcaktimin e bazës së tatueshme merren parasysh shpenzimet që ligji i njeh dhe që biznesi i dokumenton. Për korporatat, norma e tatimit mbi të ardhurat e tatueshme është 10%. Për biznesin individual zbatohen rregullat dhe shkallët e tatimit në të ardhurat personale. Kjo është arsyeja pse 30,000 euro qarkullim nuk duhet të paraqiten si 30,000 euro fitim.
Për ta parë ndikimin praktik, mund të marrim një shembull të thjeshtë: një pagë bruto prej 500 eurosh, qira mujore prej 200 eurosh dhe energji elektrike prej së paku 70 eurosh përbëjnë 770 euro shpenzime në muaj, ose 9,240 euro në vit. Kjo shumë nuk përfshin kontributin pensional të punëdhënësit, blerjen e mallit, transportin, kontabilitetin, ujin, ngrohjen, mirëmbajtjen dhe shpenzimet e tjera. Shembulli nuk përfaqëson çdo biznes, por tregon pse qarkullimi, i marrë i vetëm, nuk jep pamje të plotë të gjendjes së tij ekonomike.
Ndikimi ndryshon edhe sipas veprimtarisë. Një tregtar që blen mall për ta rishitur mund të ketë qarkullim relativisht të lartë dhe marzh të vogël fitimi. Një ofrues shërbimesh mund të ketë strukturë tjetër kostosh. Edhe kalimi në TVSH nuk ka të njëjtin efekt për të gjithë: duhet parë kush janë klientët e biznesit, cilat furnizime i nënshtrohen TVSH-së dhe në çfarë mase plotësohen kushtet për zbritjen e TVSH-së në blerje. Për këtë arsye, as ulja dhe as ngritja e pragut nuk mund të vlerësohet drejt pa analizuar sektorët veçmas.
Çfarë do të thotë pragu prej 10,000 eurosh?
Nëse synimi i shtetit është zgjerimi i numrit të bizneseve të regjistruara në TVSH, ulja e pragut nga 30,000 në 10,000 euro do të përfshinte më shumë biznese. Kjo mund të krijojë evidencë më të gjerë tatimore, por njëkohësisht do të shtonte numrin e bizneseve që duhet të mbajnë dokumentacionin dhe të bëjnë deklarimet përkatëse.
Duhet thënë qartë se pragu prej 10,000 eurosh nuk do të thotë TVSH për çdo biznes. Bizneset që nuk e arrijnë atë prag nuk do të regjistroheshin detyrimisht vetëm mbi këtë bazë. Nëse qëllimi politik është që çdo biznes, pavarësisht qarkullimit, të jetë deklarues i TVSH-së, atëherë propozimi i vërtetë është regjistrimi i detyrueshëm që nga fillimi i aktivitetit ekonomik. Një ndryshim i tillë kërkon përcaktim të qartë ligjor të fushës së zbatimit, trajtimit të furnizimeve të përjashtuara dhe mënyrës së administrimit të bizneseve me aktivitet shumë të vogël.
Përpara se të merret një vendim i kësaj natyre, duhet llogaritur edhe kostoja e tij. Sa i kushton biznesit mbajtja e evidencave dhe kontabiliteti? Sa deklarata shtesë do të duhet të përpunojë Administrata Tatimore? A mund të thjeshtohen procedurat pa cenuar kontrollin dhe saktësinë e deklarimit? Përgjigjet ndaj këtyre pyetjeve janë pjesë e reformës, jo çështje që mund të lihen për më vonë.
Çfarë do të thotë pragu prej 70,000 eurosh?
Alternativa tjetër është ngritja në 70,000 euro e pragut të regjistrimit të detyrueshëm në TVSH dhe harmonizimi, në atë nivel, i pragjeve përkatëse të tatimit mbi të ardhurat për bizneset individuale dhe korporatat. Synimi i këtij propozimi është që biznesit të vogël t’i jepet më shumë hapësirë për të mbuluar kostot, për të krijuar vende pune dhe për t’u rritur para se të kalojë në detyrime më të gjera deklarimi.
Harmonizimi do t’i bënte pragjet më të kuptueshme për tatimpaguesit. Megjithatë, ai nuk duhet trajtuar si një ndryshim i vetëm teknik. Ligji për TVSH-në, Ligji për Tatimin në të Ardhurat Personale dhe Ligji për Tatimin në të Ardhurat e Korporatave rregullojnë detyrime të ndryshme. Për secilin duhet përcaktuar saktë çfarë ndryshon, kur hyn në fuqi ndryshimi dhe si trajtohen bizneset që kalojnë pragun gjatë vitit.
Ngritja e pragut nuk duhet t’ia heqë biznesit mundësinë e zgjedhjes. Një biznes që e ka të dobishëm regjistrimin në TVSH duhet të mund të regjistrohet vullnetarisht, sipas kushteve ligjore. Po ashtu, biznesi që dëshiron të mbajë libra dhe të tatohet sipas të ardhurave reale duhet të ruajë këtë mundësi sipas rregullave përkatëse. Kjo u lejon bizneseve me modele të ndryshme pune të zgjedhin trajtimin që u përshtatet, pa e kthyer të njëjtin prag në zgjidhje të detyrueshme për të gjithë.
Vendimi duhet të mbështetet në të dhëna
Vlerësoj se pragu prej 70,000 eurosh meriton përparësi në shqyrtimin e reformës fiskale për biznesin e vogël. Kostot e ushtrimit të veprimtarisë kërkojnë që biznesit t’i lihet hapësirë reale për t’u konsoliduar. Megjithatë, mbështetja për këtë drejtim nuk do të thotë se shuma prej 70,000 eurosh duhet të miratohet pa analizë.
Qeveria dhe Administrata Tatimore duhet të paraqesin të dhëna për numrin e bizneseve në secilin interval të qarkullimit, ndarjen e tyre sipas sektorëve dhe formës juridike, të hyrat që gjenerojnë sot dhe ndryshimin e pritshëm nëse pragu ulet ose rritet. Duhet të vlerësohet ndikimi te çmimet për konsumatorin, konkurrenca ndërmjet bizneseve, formalizimi dhe rreziku që veprimtaria të ndahet artificialisht vetëm për të mbetur nën prag. Po aq e rëndësishme është të matet kostoja e zbatimit për vetë biznesin dhe për administratën.
Politika fiskale duhet të jetë e qartë në qëllim dhe e matshme në rezultat. Nëse shteti synon TVSH për të gjitha bizneset, duhet ta thotë hapur dhe të propozojë regjistrimin që nga fillimi i aktivitetit. Nëse synon ta mbështesë biznesin e vogël, duhet të shqyrtojë ngritjen dhe harmonizimin e pragjeve, duke ruajtur regjistrimin vullnetar në TVSH dhe zgjedhjen e tatimit sipas të ardhurave reale. Reforma më e mirë është ajo që i jep biznesit mundësi të rritet, ruan konkurrencën e ndershme dhe mund të zbatohet me qëndrueshmëri.
Avdyl Kastrati
Drejtor për Financa në Komunën e Gjilanit
Ekonomist i diplomuar
